Azərbaycan Trampın təşəbbüsü ilə yaradılan "Sülh Şurası"na qoşula bilərmi?
Bakının Sülh Şurasına qoşulması
Qəzza üçün qurulan “Sülh Şurası” Trampın qlobal sülh iddiası ilə beynəlxalq hüquq arasında yeni gərginlik xətti yaradır. Azərbaycan isə bu təşəbbüsə nə qoşulur, nə də açıq qarşı çıxır – Bakı həmişəki kimi gözləmə mövqeyini seçir.
“JAMnews”un bu materialında istifadə olunan terminlər, fikir və ideyalar yalnız konkret yazı müəllifinin şəxsi mövqeyini və ya konkret icmanın mövqeyini əks etdirir və heç də həmişə “JAMnews” və onun ayrı-ayrı əməkdaşlarının mövqeyi və fikri ilə üst-üstə düşmür.
Sülh Şurası nədir?
Ötən ilin payızında Yaxın Şərqdə baş vermiş İsrail-Fələstin münaqişəsini dayandırmaq üçün ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə qlobal “Sülh Şurası” adlı qurum təsis edilib. Bu beynəlxalq Şura ilk növbədə Qəzza bölgəsində atəşkəsin qorunması və münaqişədən sonrakı sülhün təmin olunması məqsədi daşıyır.
Şuranın fəaliyyətinə dair BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2025-ci ilin noyabrında qəbul etdiyi qətnamədə onun mandatının hələlik yalnız Qəzza münaqişəsi ilə məhdudlaşdığı vurğulanır. Tramp BMT-ni konfliktlərin həllində təsirsiz saydığından daha çevik mexanizm yaratmağa çalışır. Onun məktubunda “davamlı sülh üçün daha çevik və effektiv beynəlxalq sülhyaratma orqanına ehtiyac var” deyilir.
Trampın göndərdiyi məktublara əsasən Sülh Şurasına təxminən 60 ölkə dəvət alıb. Şura Tramp tərəfindən ömürlük sədr kimi idarə olunacaq və hər bir üzv ölkə 3 illik müddətə seçiləcək; lakin əgər bir ölkə Şuranın fəaliyyətinə 1 milyard dollar ianə ayırarsa, daimi üzvlük əldə edə bilər.
İlk mərhələdə Şura Qəzzadakı vəziyyətə nəzarət etməli, orada qurulmuş müvəqqəti texnokratik Fələstin hökumətinə “icraçı qurum” kimi nəzarət etməlidir. Tramp bildirib ki, Şura keçid dövründə Qəzzanın gündəlik idarəçiliyini həyata keçirəcək həmin müvəqqəti hökuməti müşahidə edəcək və tədricən digər münaqişələrin həllinə də genişlənəcək.
Qeyd olunur ki, hətta Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Vladimir Putin kimi liderlər də bu Sülh Şurasında iştirak etmək üçün dəvət alıblar. Şuranın tərkibində eyni zamanda xüsusi “Qəzza İcra Komitəsi” formalaşdırılıb ki, buraya Türkiyə və Qətər kimi bölgə ölkələrinin nümayəndələri daxil edilib.
Reaksiyalar və narahatlıqlar
Bəzi dövlətlər Sülh Şurasına ehtiyatla yanaşırlar. Macarıstanın baş naziri Viktor Orban dərhal dəvəti müsbət cavablandırsa da, əksər Avropa paytaxtları rəsmi mövqe bildirməkdə ləngiyir. Diplomatik korpusda narahatlıq var ki, Trampın təşəbbüsü BMT-ni kənarda qoyaraq yeni “Trampın BMT-si” kimi çıxış edə bilər.
Bir Avropa diplomatı bu təşəbbüsün “BMT Nizamnaməsinin fundamental prinsiplərini gözardı edən Trampın öz BMT-si” olduğunu söyləyib. Doğrudan da, Trampın Sülh Şurasına dair dəvət məktubunda ayrıca “nizamnamə” layihəsinin olması bəzi paytaxtlarda təşvişə səbəb olub.
Bununla belə, Şuranın yaradılması oktyabrda Misirdə imzalanmış atəşkəs sazişinin bir hissəsi kimi BMT Təhlükəsizlik Şurasında 2027-ci ilədək təsdiqlənib. Rusiya və Çin həmin səsvermədə bitərəf qalıb, çünki BMT-nin gələcəkdə Qəzzada rolunun aydın göstərilməməsindən narazı idilər.
Tramp administrasiyası isə Şuranın BMT missiyasını əvəzləmək yox, onu tamamlayacağını bildirir. Ağ Evin açıqladığı məlumata görə, artıq Şuranın tərkibinə daxil olacaq bəzi şəxslər müəyyənləşib – ABŞ dövlət katibi Marko Rubio, Trampın xüsusi elçisi Stiv Vitkoff, sabiq Britaniya baş naziri Toni Bler və Cared Kuşner kimi adlar var.
Bununla belə, Şuranın tərkibində hələlik bir dənə də olsun fələstinli nümayəndə yoxdur və bu da tənqid doğurur.
Azərbaycan Misirdəki Sülh Zirvəsində və Qəzza missiyasında
Azərbaycan İsrail-HƏMAS müharibəsinin gedişində aparılan beynəlxalq sülh təşəbbüslərinin fəal iştirakçısına çevrilib. Ötən il 12 oktyabrda Misirin Şarm əl-Şeyx şəhərində təşkil olunmuş Yaxın Şərq üzrə Sülh Zirvə görüşünə Prezident İlham Əliyev şəxsən dəvət almışdı.
Bu sammiti Misir Prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisi ilə birlikdə Tramp təşkil edirdi və cəmi 20-yə yaxın ölkə lideri – bölgədə və dünyada siyasi çəkisi olan dövlət başçıları dəvət olunmuşdu. Prezident Əliyevin belə məhdud və nüfuzlu bir toplantıya çağırılması Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə artan rolunun etirafı kimi qiymətləndirilib.
Həmin zirvədə əsas müzakirə mövzuları Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik tədbirləri, atəşkəsin təminatı, beynəlxalq sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsi və Qəzzada HƏMAS sonrası quruluşun formalaşdırılması idi. Hətta Trampın ilk planında HƏMAS-ın silahsızlaşdırılması məsələsi belə yer almışdı.
Zirvə çərçivəsində qarşılıqlı güzəştlərlə atəşkəs addımları atılıb – HƏMAS 20 girovu İsrailə təhvil verib, İsrail isə yüzlərlə fələstinli məhbusu azad edib. Bu dialoq prosesində Azərbaycanın iştirakı onun həm İsraillə, həm də ərəb-müsəlman aləmi ilə dost münasibətləri fonunda diqqət çəkib.
Tramp hələ ilk prezidentliyi dönəmində Azərbaycanı İsrail ilə ərəb ölkələri arasında “İbrahim Anlaşmaları”na qoşulmağa namizəd ölkələrdən biri kimi görüb. Bakı Təl-Əvivlə sıx strateji tərəfdaş olsa da, eyni zamanda Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər kimi dövlətlərlə dostluq əlaqələri qurub – bu balanslı siyasət onu Yaxın Şərqdə vasitəçi rolu üçün məntiqli namizəd edirdi.
Qəzzada sülhməramlı missiya təklifi
Atəşkəs əldə olunduqdan sonra Qəzza Zolağında beynəlxalq stabilizasiya qüvvəsinin yerləşdirilməsi ideyası ortaya çıxıb.
Ötən ilin oktyabrında “Politico” nəşri anonim ABŞ müdafiə rəsmisinə istinadla yazırdı ki, Qəzzaya göndəriləcək sülhməramlı kontingentin əsas namizədləri İndoneziya, Pakistan və Azərbaycan ola bilər.
Bu üç müsəlman ölkəsinin həm bölgə ilə mədəni yaxınlığı, həm də Qərblə əlaqələri nəzərə alınaraq, onların prosesdə iştirakı məqsədəuyğun sayılırdı. Həmin dövrdə Birləşmiş Ştatlar Azərbaycanın da Qəzza missiyasına qoşulmasını rəsmi olaraq təklif edib.
Azərbaycan Prezidenti Administrasiyasının xarici siyasət məsələləri üzrə köməkçisi Hikmət Hacıyev bildirib ki, Vaşinqton Qəzzada beynəlxalq qüvvələrə qoşulmaq üçün Bakıya müraciət edib. Lakin Azərbaycan tərəfi tələsməyərək əvvəlcə missiyanın mandatı və fəaliyyət qaydaları barədə Vaşinqtona suallar göndərib.
Prezident İlham Əliyev qeyd edib ki, ABŞ administrasiyasına Qəzza sülhməramlı əməliyyatının detallarına dair 20-dən çox sualdan ibarət sorğu təqdim ediblər. Bu, Bakının məsələyə ehtiyatla və ciddi yanaşdığını göstərirdi.
Azərbaycanın mövqeyi
2025-ci ilin noyabrında Azərbaycan rəsmiləri bildiriblər ki, döyüşlər tam dayandırılmayana qədər Qəzzaya hərbçi göndərilməsi mümkün deyil. Atəşkəs razılaşması əldə olunduqdan sonra belə, rəsmi Bakı hələ yekun qərar verməmişdi.
Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Yaponiyanın “Nikkei” qəzetinə müsahibəsində Qəzzadakı missiyada iştirakla bağlı “qərar üçün tezdir” deyə vurğulayaraq, missiyanın səlahiyyətləri haqqında dəqiq məlumat gözlədiklərini bildirib.
Bununla yanaşı, 2025-ci ilin dekabrında ABŞ-nin BMT-dəki səfiri Maykl Volts iddia etmişdi ki, guya Azərbaycan Qəzzaya sülhməramlı göndərməyə razılaşıb. Bakı bu xəbəri dərhal təkzib edib.
Nəhayət, 2026-cı il yanvarın 5-də Prezident İlham Əliyev milli televiziya kanallarına müsahibəsində Azərbaycanın Qəzzaya sülhməramlı göndərməyəcəyini qəti şəkildə açıqlayıb. Əliyev bildirib ki, Azərbaycan öz sərhədlərindən kənarda hərbi əməliyyatlarda iştirak etməyəcək və heç bir sülhməramlı qüvvəyə qoşulmaq niyyəti yoxdur.
“Biz 20-dən çox sualdan ibarət sorğu göndərdik və hələlik heç bir sülhməramlı qüvvədə iştirak nəzərdə tutulmayıb. Mən ümumiyyətlə Azərbaycanın hüdudlarından kənarda döyüş əməliyyatlarında iştirakını düşünmürəm”, – deyə Prezident bəyan edib.
Bununla Azərbaycan hökuməti Qəzza üçün planlaşdırılan beynəlxalq stabilizasiya qüvvəsinə qoşulmamaq qərarını qəti şəkildə bəyan edib.
İndoneziya istisna olmaqla indiyədək heç bir ölkə rəsmən Qəzza qüvvəsinə qoşulacağını təsdiqləməyib – Cakarta hətta 20 min əsgər göndərməyə hazır olduğunu bildirib, lakin sonradan məsələ ilə bağlı sükut saxlayıb.
Bakı da öz növbəsində humanitar sahədə töhfə verməklə kifayətlənir: Azərbaycan 2023-cü ilin sonunda BMT-nin Fələstinli Qaçqınlara Yardım Agentliyinə (UNRWA) Qəzzadakı böhranla əlaqədar 2 milyon dollar ianə edib, eyni zamanda fələstinli tələbələr üçün təqaüd və Nablus şəhərində 600 şagirdlik məktəb inşası kimi təşəbbüslər irəli sürüb.
Bu addımlar Azərbaycanı hərbi kontingent göndərmədən də fələstinlilərə dəstək verən məsuliyyətli oyunçu kimi göstərir.
Azərbaycan Sülh Şurasına qoşulacaqmı?
Trampın təşəbbüsü ilə yaradılan Sülh Şurasına indiyədək dünyanın müxtəlif bölgələrindən ölkələr qoşulmağa başlayıblar.
Mərkəzi Asiya dövlətlərindən Özbəkistan Prezidenti Şövkət Mirziyoyev belə bir rəsmi dəvət aldığını və ölkəsinin təsisçi üzv qismində qoşulmağa hazır olduğunu bildirib. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev də Trampın göndərdiyi məktubu cavablayaraq Şuraya qurucu dövlətlərdən biri kimi qatılmağa razılıq verdiyini rəsmən açıqlayıb.
Hətta Macarıstan, İtaliya, Kanada kimi Qərb müttəfiqləri də prinsipal olaraq Trampın planını dəstəklədiklərini ifadə ediblər.
Lakin Azərbaycan hələ ki, belə bir dəvət almayıb. Yerli və xarici mənbələrdə indiyə qədər Bakının Sülh Şurasına dəvət olunduğu barədə məlumat yoxdur.
Bunun bir neçə səbəbi ola bilər. Bir ehtimal odur ki, Şuraya ilk dəvət göndərilən təxmini 60 ölkə sırasında Azərbaycan olmayıb – Tramp ilk növbədə Fransa, Almaniya, İtaliya, Avstraliya, Kanada, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, Hindistan kimi böyük gücləri, habelə Aİ Komissiyası rəhbərini və BMT Təhlükəsizlik Şurasının bəzi üzvlərini dəvət edib.
Azərbaycan isə qlobal güc mərkəzi olmasa da, regional əhəmiyyətli ölkədir.
Digər səbəb, Azərbaycanın sülhməramlı missiyada tərəddüd etməsi Birləşmiş Ştatlarda onun aktiv iştiraka meylli olmadığı qənaəti yaratmış ola bilər. ABŞ təklifinə “yox” deməsə də, suallar göndərib və nəhayət hərbçi göndərməməklə bağlı mövqeyini açıqlayıb. Bu da Vaşinqtonun Bakını Şuranın ilkin tərkibinə daxil etmək entuziazmını azalda bilər.
Gözlənilən mövqe
Görünən budur ki, Azərbaycan hələlik Sülh Şurasına qoşulmağa tələsmir. Ölkə prinsip etibarilə Yaxın Şərqdə sülh təşəbbüslərini dəstəkləyir, bunu həm diplomatik addımlarla (Misir sammitində iştirak, OİC çərçivəsində çağırışlar), həm də humanitar yardımlarla (Qəzzaya maliyyə və təhsil yardımı) nümayiş etdirib.
Lakin Azərbaycan üçün prioritet öz regionunda sabitlikdir. 2025-ci ildə Ermənistanla sülh prosesini uğurla sona çatdırmağa yaxınlaşan rəsmi Bakı üçün öz regionunda kənardakı bu cür hərəkətliliklərə qoşulmaq arzuolunan olmaya bilər.
Üstəlik, Sülh Şurasının gələcək uğuru hələ sual altındadır: Avropa ölkələri ehtiyat edir, bəzi Yaxın Şərq aktorları tənqid edir, İsrail hökuməti belə Şuranın tərkibini əvvəlcədən onlarla razılaşdırılmadığı üçün narazılığını bildirib.
Bu qeyri-müəyyənliklər fonunda Azərbaycan “gözlə və gör” mövqeyi tutur. Yəni, əgər Şuranın fəaliyyəti özünü doğruldarsa, beynəlxalq hüquqa uyğun şəkildə sülhə töhfə verərsə və tərəfdaş ölkələr (xüsusilə Türkiyə) tam şəkildə iştirak edərsə, o halda Bakı da sonrakı mərhələdə bu platformaya qoşulmağı nəzərdən keçirə bilər.
Əks halda, Azərbaycanın indiki xətti – neytral qalaraq həm İsraillə, həm də Fələstinlə münasibətləri qorumaq, eyni zamanda humanitar-siyasi dəstəklə kifayətlənmək daha məntiqli görünür.
Bakının Sülh Şurasına qoşulması
