Xəzərin dibində ilk rəqəmsal körpü: Sumqayıt-Aktau kabeli regionun geostrateji xəritəsini necə dəyişir?
Trans-Xəzər fiber-optik kabel xətti
Azərbaycan və Qazaxıstan Xəzər dənizinin dibində tarixi bir addımı başa çatdırıblar: Sumqayıt-Aktau Trans-Xəzər fiber-optik kabel xəttinin dəniz hissəsinin çəkilməsi tamamlanıb.
Təxminən 380 kilometrlik bu xətt Xəzərin dibində quraşdırılan ilk fiber-optik infrastrukturdur. Tutumu 400 Tbps-dən artıq olan sistem “AzerTelecom International” və “Kazakhtelecom”un “CaspiLink B.V.” birgə müəssisəsi vasitəsilə həyata keçirilir. Maliyyələşmə tamamilə operatorların öz vəsaitləri hesabınadır və dövlət büdcəsindən vəsait ayrılmayıb.
Dənizdəki işlər iyulda başlayıb, avqustun əvvəlində yekunlaşıb. Sahil infrastrukturunun birləşdirilməsi və sınaqlar payızda, kommersiya istismarı isə 2026-cı ilin sonuna planlaşdırılır. Bu, sadəcə texniki nailiyyət deyil. Layihə Azərbaycanın “Digital Silk Way” (Rəqəmsal İpək Yolu) təşəbbüsünün əsas komponenti kimi Orta Dəhlizin rəqəmsal ölçüsünü gücləndirir və regionun data axınlarının coğrafiyasını yenidən formalaşdırmaq potensialı daşıyır.
Texniki və təşkilati çərçivə
Bu fiber-optik kabel xəttinin tutumu regionun mövcud quru marşrutları ilə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək tutumdur və böyük həcmli data mübadiləsi, bulud xidmətləri və gələcək Sİ (süni intellekt) infrastrukturu üçün zəmin yaradır.
İcraçılar – “AzerTelecom International” (NEQSOL Holding strukturunda) və “Kazakhtelecom” “CaspiLink B.V.” vasitəsilə bərabər tərəfdaşlıq modelini seçiblər. Hollandiyada qeydiyyatdan keçmiş bu birgə müəssisə həm tikinti, həm də sonrakı istismar üçün məsuliyyət daşıyır. Maliyyələşmənin tamamilə özəl olması layihəni dövlət büdcəsinin siyasi və bürokratik risklərindən qismən azad edir, lakin eyni zamanda operatorların kommersiya dayanıqlığına və siyasi mühitin sabitliyinə bağlı edir.
Dəniz çəkilməsi problemi Xəzərin dibində ilk belə əməliyyat olduğu üçün texniki mürəkkəblik yaradıb. Marşrut lövbərlənmə zonaları və hərbi təlim ərazilərindən uzaq seçilib, mühəndislik tədqiqatları və ekoloji razılıqlar 2025-ci ildə tamamlanıb.
Kabel Çində istehsal və sınaqdan keçirilib, sonra Qazaxıstanın Qurık limanı vasitəsilə Bakıya çatdırılıb. 20 min tondan artıq yerdəyişmə qabiliyyətinə malik xüsusi gəmi ilə 24 saat rejimində aparılan işlər təxminən 70 mütəxəssisin iştirakı ilə yekunlaşıb. İndi növbə sahil stansiyalarının inteqrasiyası və sınaqlara gəlib.
Kommersiya istismarı ilin sonuna planlaşdırılsa da, real yüklənmə və tranzit həcmləri 2027-ci ildən etibarən görünəcək.
Yan keçmək və rəqəmsal suverenlik
Bəs, bu kabel mövcud Rusiya ərazisindən keçən quru marşrutlara və Qırmızı dənizdən keçən sualtı xətlərə real alternativ yaradır mı?
Cavab qismən bəli, lakin mütləq deyil. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazın internet trafiki bu gün əsasən iki əsas dəhliz üzərindən axır: şimalda Rusiya şəbəkələri və cənubda Qırmızı dəniz-Aralıq dənizi sualtı sistemləri. Hər iki marşrut son illərdə geosiyasi və fiziki risklərə məruz qalıb – sanksiyalar, infrastruktur zədələnmələri, tıxaclar. Trans-Xəzər xətti bu asılılığı azaldır, çünki Rusiya və İran ərazisindən keçmədən birbaşa Azərbaycan-Gürcüstan–Türkiyə-Avropa və ya Qazaxıstan-Çin istiqamətində alternativ yaradır.
Bununla belə, “bypass” (yan keçmək) effekti dərhal və tam olmayacaq. Kabel yalnız Aktau-Sumqayıt seqmentini əhatə edir. Tam rəqəmsal dəhliz üçün quru hissələrin (Azərbaycanda, Gürcüstanda, Qazaxıstanda) tutumu, data mərkəzləri və operatorlararası razılaşmalar lazımdır.
Gecikmə baxımından Xəzər marşrutu rəqabətqabiliyyətlidir – məlumatlara görə sahillər arasında gediş-dönüş gecikməsi 3,7 millisaniyə civarındadır. Lakin real suverenlik yalnız trafik həcmlərinin bu xəttə yönləndirilməsi və regional operatorların müstəqil marşrutlaşdırma qabiliyyəti artdıqca formalaşacaq.
Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu, Rusiya tranzitindən qismən çıxış deməkdir; Cənubi Qafqaz üçün isə özünü regional qovşaq kimi möhkəmləndirmək fürsətidir. Tam rəqəmsal müstəqillik isə hələ uzaq perspektivdir – mövcud böyük provayderlərin və Çin-Avropa trafikinin əsas axınları hələ də ənənəvi marşrutlar olaraq qalacaq.
Orta Dəhliz və Rəqəmsal İpək Yolu sinergiyası
Fiziki yük daşımaları ilə rəqəmsal infrastrukturun eyni coğrafi dəhlizdə birləşməsi praktiki nəticələr doğurur. Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) son illərdə konteyner daşımalarında artım göstərsə də, hələ də Rusiya və digər alternativlərlə rəqabətdə məhdudiyyətlərlə üzləşir.
Rəqəmsal komponent bu fiziki dəhlizi “ağıllı” edir: logistika məlumatlarının real vaxt rejimində ötürülməsi, gömrük və sərhəd prosedurlarının rəqəmsallaşması, sığorta və maliyyə əməliyyatlarının sürətlənməsi. Azərbaycanın “rəqəmsal qovşaq” ambisiyası məhz bu sinergiyadan qaynaqlanır – enerji boru kəmərləri, dəmir yolu və dəniz limanları ilə paralel fiber-optik xətt ölkəni data tranziti üçün cəlbedici edir.
Realizm isə vacibdir. Azərbaycanın geografik mövqeyi əlverişlidir, lakin rəqəmsal qovşaq olmaq üçün böyük data mərkəzləri, ucuz enerji, yüksək ixtisaslı kadr və beynəlxalq bulud provayderlərinin mövcudluğu tələb olunur. Hal-hazırda bu elementlər qismən mövcuddur. Gürcüstan və Türkiyə ilə quru bağlantıların gücləndirilməsi, eləcə də Qara dəniz istiqamətində əlavə sualtı xətlər Rəqəmsal İpək Yolunun (Digital Silk Way) tam potensialını açacaq.
Qazaxıstan tərəfdən isə Aktau limanının və ölkənin şərq-qərb rəqəmsal infrastrukturunun inkişafı eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Sinergiya yalnız hər iki tərəfin eyni tempdə irəliləməsi ilə işləyəcək.
Özəl maliyyələşmə modeli və risklər
Dövlət vəsaiti olmadan həyata keçirilən modelin üstünlükləri aydındır: siyasi qərarların gecikməsi riski azalır, kommersiya motivləri ön plana çıxır, beynəlxalq investorlar üçün daha şəffaf görünür. “CaspiLink B.V.”nin Hollandiya yurisdiksiyası da hüquqi sabitlik və mübahisələrin həlli baxımından əlverişlidir. Zəif tərəflər isə operatorların öz maliyyə vəziyyəti və siyasi bağlılıqları ilə bağlıdır.
“AzerTelecom” “NEQSOL Holding”ə bağlıdır – bu, özəl, lakin regionda nüfuzlu biznes qrupudur. “Kazakhtelecom” isə dövlətə yaxın operator kimi fəaliyyət göstərir. Bu ikili struktur siyasi riskləri idarə etməyə kömək edir: bir tərəfdən kommersiya çevikliyi, digər tərəfdən dövlət dəstəyi. Lakin hər iki ölkədə siyasi dəyişikliklər, sanksiya riskləri və ya enerji bazarındakı kəskin dalğalanmalar operatorların investisiya qabiliyyətinə təsir edə bilər.
Layihənin dəyəri əvvəlki illərdə təxminən 50 milyon dollar civarında qiymətləndirilirdi; özəl maliyyələşmə bu məbləği idarə olunan saxlayıb, lakin gələcək genişlənmə (Türkmənistan istiqaməti və ya tutum artırımı) üçün əlavə kapital tələb oluna bilər. Risk idarəetməsi üçün uzunmüddətli tranzit müqavilələri və beynəlxalq telekommunikasiya konsorsiumları ilə əməkdaşlıq vacib olacaq.
Geopolitik kontekst
Çin baxımından bu layihə rəqəmsal İpək Yolunun praktiki elementidir. Kabel Çində istehsal olunub və Mərkəzi Asiya-Avropa data axınlarını şaxələndirir. Qərb üçün isə Orta Dəhlizin rəqəmsal ölçüsü – Rusiya və İranı yan keçən alternativ strateji maraq doğurur.
Potensial Orta Dəhliz əlaqələri və Avropa-Asiya data dəhlizləri kontekstində bu xətt əlavə dəyər yaradır. Rusiya üçün isə birbaşa rəqabət elementi yoxdur, lakin uzunmüddətli perspektivdə Mərkəzi Asiyanın rəqəmsal asılılığının azalması Moskvanın təsirini zəiflədə bilər.
Enerji infrastrukturu ilə paralel rəqəmsal dəhlizin strateji çəkisi xüsusi qeyd olunmalıdır. Xəzər regionunda neft-qaz boru kəmərləri (BTC, Cənub Qaz Dəhlizi və s.) artıq mövcuddur. Fiber-optik xətt eyni coğrafiyada “məlumat boru kəməri” funksiyasını yerinə yetirir.
Bu, infrastrukturun diversifikasiyasını artırır və regionun yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də data tranziti mərkəzi kimi profilini gücləndirir. Lakin geopolitik gərginliklər – Xəzər statusu, hərbi fəaliyyətlər və ya sanksiyalar hər iki növ infrastruktur üçün risk mənbəyi qalır.
Gələcək perspektivlər və məhdudiyyətlər
Növbəti mərhələ Türkmənistan istiqamətində genişlənmə ola bilər. Sumqayıt-Türkmənbaşı xətti Rəqəmsal İpək Yolunun tam formalaşması üçün mühüm əlavə olardı, lakin Aşqabadın qapalı telekommunikasiya siyasəti və digər prioritetlər tempi müəyyən edəcək.
Data mərkəzləri və Sİ infrastrukturu üçün Azərbaycan və Qazaxıstanda ucuz enerji və soyutma imkanları rəqabət üstünlüyü yarada bilər. Regional inteqrasiya isə operatorlararası razılaşmalar, tarif şəffaflığı və sərhəd prosedurlarının sadələşdirilməsindən asılıdır.
Maneələr də var. Xəzərin ekoloji həssaslığı, potensial hərbi məhdudiyyətlər, Çin avadanlıqlarına olan asılılıq və qlobal telekommunikasiya bazarındakı konsolidasiya riskləri layihənin inkişafını ləngidə bilər. Həmçinin, tutumun real yüklənməsi tələbdən asılıdır – yalnız regional trafik kifayət etməyə bilər, böyük beynəlxalq axınların cəlb edilməsi lazımdır.
Trans-Xəzər fiber-optik kabel xətti
