Azərbaycanda ərzaq bahalaşması ailə büdcəsinə necə təsir edir?
Azərbaycanda ərzaq bahalaşması
Rəsmi inflyasiya göstəricisi ölkə üzrə qiymət dəyişməsini ümumiləşdirir. Ailənin üzləşdiyi əlavə xərc isə nə aldığına, zəruri ehtiyaclara nə qədər pul ayırdığına və gəlirinin dəyişib-dəyişmədiyinə bağlıdır.
Azərbaycanda ərzaq alışına daha böyük pay ayıran ailələrin büdcəsi bahalaşmaya daha həssasdır. Gəlirin böyük hissəsi gündəlik ehtiyaclara gedirsə, artan qiymətləri qarşılamaq üçün başqa xərcləri azaltmaq lazım gəlir. Daha geniş maliyyə imkanı olan ailə isə eyni təzyiqi yığımını azaltmaqla qarşılaya bilər.
Dövlət Statistika Komitəsinin 12 oktyabrdakı açıqlamasına görə, 2026-cı ilin sentyabrında istehlak qiymətləri ötən ilin eyni ayından 5,5 faiz yüksək olub. Qida məhsulları, alkoqollu içkilər və tütün məmulatları üzrə illik artım isə 6,9 faiz təşkil edib.
Bu rəqəmlərin ailə büdcəsinə təsirini anlamaq üçün qiymət artımı ilə xərclərin tərkibinə birlikdə baxmaq lazımdır.
Eyni qiymət artımı, fərqli əlavə xərc
İstehlak qiymətləri indeksində məhsul və xidmətlərin ümumi istehlak xərclərindəki payı nəzərə alınır. Ailələr isə gəlirlərini eyni qaydada bölüşdürmür. Kirayədə yaşayan ailənin büdcəsində mənzil xərci var; öz evində yaşayan ailənin başqa ehtiyaclara ayıra biləcəyi vəsait fərqli ola bilər. Müntəzəm dərman alan şəxslə belə xərci olmayan şəxsin alışları da üst-üstə düşmür.
Avropa Mərkəzi Bankının Fransa və Almaniya ev təsərrüfatları üzrə araşdırmasını təqdim edən 2024-cü il məqaləsi də fərqli inflyasiya təcrübəsinin iki mühüm səbəbini göstərir: ailələr müxtəlif məhsullar alır və qiymətlər ərazilər üzrə dəyişir.
Fərqi üç şərti ailənin büdcəsi ilə göstərmək olar. Hesablamada hər birinin 2025-ci ilin sentyabrında aylıq 1000 manat xərclədiyi, lakin bu məbləği fərqli bölüşdürdüyü qəbul edilir.
| Şərti ailə | Qida, içki və tütün qrupu | Qeyri-qida məhsulları | Ödənişli xidmətlər | Cəmi |
|---|---|---|---|---|
| A ailəsi | 600 | 150 | 250 | 1000 |
| B ailəsi | 400 | 200 | 400 | 1000 |
| C ailəsi | 250 | 350 | 400 | 1000 |
İkinci addım həmin alışların bir il sonra nə qədər vəsait tələb edəcəyini hesablamaqdır. Bunun üçün qida, alkoqollu içkilər və tütün qrupuna 6,9 faiz, qeyri-qida məhsullarına 3,6 faiz, ödənişli xidmətlərə isə 5,1 faiz qiymət artımı tətbiq olunur. Bunlar DSK-nın 2026-cı ilin sentyabrı üçün açıqladığı illik göstəricilərdir.
| Şərti ailə | 2025-ci ilin sentyabrındakı xərc | 2026-cı ilin sentyabrı üçün hesablanan xərc | Aylıq əlavə vəsait ehtiyacı |
|---|---|---|---|
| A ailəsi | 1000 | 1059,55 | 59,55 |
| B ailəsi | 1000 | 1055,20 | 55,20 |
| C ailəsi | 1000 | 1050,25 | 50,25 |
Məsələn, A ailəsinin ilk qrup üzrə xərci 41,40 manat, qeyri-qida məhsulları üzrə 5,40 manat, xidmətlər üzrə isə 12,75 manat artır. Bu məbləğlərin cəmi 59,55 manatdır. Ailə eyni miqdarda və keyfiyyətdə alışlarını davam etdirmək üçün ayda 1000 manat əvəzinə 1059,55 manat xərcləməli olacaq. Real ailənin alışları və üzləşdiyi qiymətlər fərqli ola bilər.
Bu nümunədə qida, içki və tütün qrupuna daha çox vəsait ayıran ailənin əlavə xərc ehtiyacı daha böyükdür, çünki həmin qrup digərlərindən daha sürətlə bahalaşır.
Aşağı gəlirli ailənin qənaət imkanı niyə məhduddur?
Bahalaşmanın yaratdığı çətinlik əlavə xərcin məbləği ilə bitmir. Ailə həmin məbləği haradan tapacağını da müəyyənləşdirməlidir. Gəlirinin hamısını zəruri ehtiyaclara sərf edən ailənin seçimi daha məhduddur: alışın miqdarını azaltmaq, daha ucuz məhsula keçmək, başqa ehtiyacı təxirə salmaq və ya borclanmaq.
Avropa Mərkəzi Bankının 2023-cü ildə yayımlanan təhlili ərzaq və enerjinin ümumi qiymətlərdən daha sürətlə bahalaşdığı dövrlərdə aşağı gəlirli ailələrin rifahına təsirin gücləndiyini göstərir. Səbəblərdən biri zəruri ehtiyacların xərclərdə böyük yer tutması, digəri isə yığımdan istifadə və xərcləri əvəzləmə imkanlarının məhdudluğudur.
Ailənin əvvəlki qədər pul xərcləməsi də onun əvvəlki yaşayış səviyyəsini saxladığını göstərmir. Məsələn, alış miqdarı azalıbsa, eyni məbləğ artıq daha az ehtiyacı ödəyir. Belə vəziyyətdə yalnız çekin yekununa baxmaq rifahdakı dəyişikliyi gizlədə bilər. Müqayisədə alınan məhsulun miqdarı və keyfiyyəti də nəzərə alınmalıdır.
Maaşın artması nə vaxt itkinin yerini doldurur?
Alıcılıq qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün ailənin gəliri ilə onun öz xərclərindəki artımı müqayisə etmək lazımdır. Ölkə üzrə orta maaşın dəyişməsi konkret işçinin qazancının da eyni qədər artması demək deyil. Ailə büdcəsinə maaşla yanaşı pensiya, müavinət və digər gəlirlər də daxil ola bilər.
Şərti cədvəldəki A ailəsinin gəliri 1000 manatdan 1050 manata yüksəlsəydi, əvvəlki alışları saxlamaq üçün yenə 9,55 manat çatmayacaqdı. Gəlir artmış olardı, lakin bu modeldə alışların bahalaşmasını tam qarşılamazdı. Eyni gəlir artımı C ailəsinin hesablanan əlavə xərcini isə demək olar ki, bütövlüklə ödəyərdi.
Bu hesab nominal gəlir artımı ilə yaşayış səviyyəsinin yaxşılaşması arasındakı əlaqəni göstərir. Nəticə isə ailənin hansı qiymətlərlə üzləşdiyindən və gəlir artımının həmin xərcləri nə qədər qarşıladığından asılıdır.
İnflyasiyanın zəifləməsi əvvəlki qiymətlərə qayıdış demək deyil
İllik bahalaşma yavaşlasa da, əvvəlki illərdəki qiymət artımı qalmağa davam edir. DSK 2025-ci ilin sentyabrında illik qiymət artımını 5,7 faiz göstərmişdi. Həmin göstərici ilə 2026-cı ilin sentyabrındakı artım ardıcıl hesablandıqda, ümumi qiymət səviyyəsinin iki il ərzində təxminən 11,5 faiz yüksəldiyi görünür.
Deməli, yeni inflyasiya rəqəmi əvvəlki artımların üzərinə gələn dəyişikliyi ölçür. Qiymətlərin daha yavaş yüksəlməsi büdcədəki təzyiqin azalmasına kömək edə bilər. Əvvəlki alıcılıq qabiliyyətinin bərpası üçün isə gəlirin yığılan bahalaşmanı nə qədər qarşıladığına baxılmalıdır.
Ailənin vəziyyətinin yaxşılaşmasını göstərən əsas nəticə onun ərzaq, mənzil və digər zəruri ehtiyaclarını əvvəlki səviyyədə ödəyə bilməsidir. Bu ehtiyacları qarşıladıqdan sonra sərəncamında qalan vəsait isə ailənin gözlənilməz xərclərə nə qədər hazır olduğunu göstərir.
Azərbaycanda ərzaq bahalaşması
