Dublində imzalanan strateji tərəfdaşlıq: London Bakıdan nə istəyir, Bakı Londondan nə alır?
Azərbaycan-Böyük Britaniya strateji tərəfdaşlığı
Prezident İlham Əliyev və Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhem noyabrın 12-də Dublində, Avropa Siyasi Birliyinin sammitində strateji tərəfdaşlıq haqqında birgə bəyannamə imzalayıblar. Sənədin mətnini Britaniya hökuməti eyni gün dərc edib.
Bəyannamə üç sahədən ibarətdir: müdafiə və təhlükəsizlik; ticarət, investisiya və iqtisadi artım; təhsil və innovasiya. Tərəflər hər il strateji tərəfdaşlıq görüşü keçirib bu sahələrdə görülən işləri yoxlamağa razılaşıblar. Sənəd iki ölkənin 1994-cü il dostluq və əməkdaşlıq, 1998-ci il dostluq münasibətləri və tərəfdaşlıq haqqında bəyannamələrinə əsaslanır.
Bu sənəddən yarım il əvvəl Britaniya Ermənistanla da oxşar bəyannamə imzalamışdı. İki sənədi müqayisə edəndə sual yaranır:
Britaniya Azərbaycanla strateji tərəfdaşlıqda nəyi önə çəkir və nəyi kənarda qoyur?
Sənəddə nə var?
Müdafiə və təhlükəsizlik. Tərəflər “təlim, potensialın gücləndirilməsi və qarşılıqlı uyğunluq” üzrə müdafiə əməkdaşlığını inkişaf etdirəcək, müdafiə sənayesində əməkdaşlıq imkanlarını araşdıracaq. Sənəddə hüquq-mühafizə orqanları, sərhəd idarəçiliyi və “qanunun aliliyini və institusional dayanıqlığı gücləndirmək üçün” məhkəmə-hüquq əməkdaşlığı da var.
Ticarət və enerji. Britaniya Orta Dəhlizin, yəni Çindən Mərkəzi Asiya, Xəzər və Qafqaz üzərindən Avropaya gedən nəqliyyat xəttinin inkişafını dəstəkləyəcək. Tərəflər bərpa olunan enerji, “yaşıl” maliyyə və aşağı karbonlu texnologiyalar üzrə də əməkdaşlıq edəcək. Bu sahələr üzrə əsas platforma iki ölkənin Hökumətlərarası Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq Komissiyası olacaq.
Təhsil və innovasiya. Sənəd ali və peşə təhsilində, rəqəmsal bacarıqlarda, dövlət qulluqçularının hazırlığında, həmçinin süni intellekt və rəqəmsal idarəetmə sahəsində əməkdaşlığı nəzərdə tutur.
Bəyannamədə Britaniya Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində atılan addımları alqışlayır və “davamlı sülhə” nail olmaq səylərinə dəstəyini bildirir. Bütün öhdəliklər isə “resursların mövcudluğundan” və hər ölkənin qanunlarından asılı edilib.
Ermənistanla sənəddən fərqi nədir?
Britaniyanın o zamankı Baş naziri Kir Starmer və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan mayın 5-də imzaladıqları bəyannamədə də üç sahə var. İlk ikisi Azərbaycanla sənədə oxşayır: müdafiə və təhlükəsizlik, iqtisadi artım və inkişaf.
Üçüncü sahə isə fərqlidir. Ermənistanla sənəddə bu, “İdarəetmə və demokratik dayanıqlıq” adlanır, Azərbaycanla sənəddə isə “Təhsil və innovasiya”. Ermənistanla bəyannamədə tərəflər demokratiyanı, insan hüquqlarını və qanunun aliliyini qorumağa söz verir, müstəqil media və vətəndaş cəmiyyəti üçün əlverişli mühitin dəstəklənməsi də yazılıb.
Azərbaycanla bəyannamədə isə demokratiya, insan hüquqları və media sözləri yoxdur. “Vətəndaş cəmiyyəti” ifadəsi yalnız bir dəfə, iki ölkənin xalqları arasında əlaqələr kontekstində keçir.
Ermənistanla sənəddə həm də icranı izləmək üçün ortaq “Nəticələr çərçivəsi” sənədinin hazırlanması nəzərdə tutulub. Azərbaycanla bəyannamədə belə bir izləmə mexanizmi yoxdur, yalnız illik görüş var. Ermənistanla sənəddə onun beynəlxalq müqavilə olmadığı və tərəflərdən hər birinin altı ay əvvəl yazılı xəbərdarlıqla əməkdaşlığı dayandıra biləcəyi də açıq yazılıb.
Bu fərq nə vaxt ortaya çıxır?
Bəyannamə Azərbaycanda jurnalistlərin həbsi ilə bağlı beynəlxalq tənqidin davam etdiyi dövrdə imzalanıb. “Amnesty International” insan haqları təşkilatının yazdığına görə, “Meydan TV” işi üzrə həbsdə olan 12 nəfər jurnalist fəaliyyətinə görə cəzalandırılır. Təşkilat onların bəzilərinin səhhətinin ağır olduğunu da bildirir.
Bu ilin fevralında həbsdəki jurnalistlər Bakıdakı səfirliklərə, o cümlədən Britaniya səfirliyinə müraciət edib məhkəmə proseslərini izləməyə çağırmışdılar. Azərbaycan rəsmiləri jurnalistlərin azad edilməsi çağırışlarına məhkəmənin davam etdiyini və ədalətli qərar veriləcəyini deyərək cavab verir.
Britaniya hökuməti bəyannamə ilə bağlı açıqlamasında bu mövzuya toxunmayıb.
Tərəflər bir-birindən nə gözləyir?
Britaniya illərdir Azərbaycanın ən böyük xarici investorlarından biridir. Bunun əsas səbəbi “Azəri-Çıraq-Günəşli” və “Şahdəniz” yataqlarının operatoru olan BP-dir. Azərbaycan rəsmiləri Britaniyanın ölkəyə yatırdığı investisiyanın 39 milyard dolları keçdiyini deyir.
Ticarət rəqəmləri isə tərəflərə görə fərqlidir. Azərbaycan gömrüyünün məlumatına görə, bu ilin doqquz ayında iki ölkə arasında ticarət 3,72 milyard dollar olub. Britaniya hökumətinin rəsmi məlumatında isə iyunadək olan son 12 ayda mal və xidmət ticarəti 1,2 milyard funt sterlinq göstərilir. Bu siyahıda Azərbaycan Britaniyanın 89-cu ticarət tərəfdaşıdır. Britaniyanın Azərbaycana ixracı 724 milyon funt olub və bir il əvvəlkindən 2,9 faiz azalıb, Azərbaycandan idxal isə 2,6 dəfədən çox artaraq 453 milyon funta çatıb.
Sənəd birdən-birə hazırlanmayıb. Britaniyanın Avropa naziri Stiven Dauti 2025-ci ilin avqustunda Bakıda münasibətləri strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qaldırmaq barədə razılığı elan etmişdi. Dekabrda Britaniyanın müdafiə üzrə dövlət naziri lord Koker Bakıya gəlmişdi. Bu ilin oktyabrında isə ticarət naziri lord Anas Sarvar Bakıda Hökumətlərarası Komissiyanın iclasında sənədin mətninin razılaşdırıldığını deyib. O zaman nəqliyyat və rəqəmsal infrastruktur üzrə yol xəritəsi də imzalanıb. Sarvar tərəfdaşlığın əhatəsini belə izah etmişdi:
“Buraya, əlbəttə, enerji infrastrukturu, liman infrastrukturu, investisiya, təhsil və digər sahələr daxil olacaq”.
Dautinin 2025-ci il səfəri barədə Britaniya hökumətinin məlumatında da sülh prosesi, Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Orta Dəhliz, enerji, müdafiə, kibertəhlükəsizlik və təhsil sadalanırdı. İnsan hüquqları və media orada da yox idi.
Dublində hansı görüşlər baş tutdu?
Bəyannamə Dublində Əliyevin bir gündə keçirdiyi bir neçə görüşdən biri idi. Həmin gün Əliyev Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan, həmçinin Bolqarıstan, Yunanıstan və Çexiyanın Baş nazirləri ilə də görüşüb. Bolqarıstanla görüşdə iki ölkə arasında elektrik enerjisi dəhlizi müzakirə olunub.
Əliyev-Paşinyan görüşündə, Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda imzalanan birgə bəyannamə əsasında sülh gündəliyi, sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat əlaqələri və “Tramp marşrutu” (TRIPP) müzakirə olunub. Tərəflər yüklərin Azərbaycan ərazisi üzərindən Ermənistana və əks istiqamətdə tranzitini müsbət qiymətləndirib.
Britaniya bu iki ölkə ilə strateji tərəfdaşlıq sənədlərini yarım il fərqlə imzalayıb. Hər iki sənəddə Cənubi Qafqazda sülh prosesinə dəstək var. Fərq isə üçüncü sahədədir: Yerevanla demokratiya, Bakı ilə təhsil.
Bəyannamə ilə bağlı Azərbaycandakı hüquq müdafiəçilərinin və müxalifətin reaksiyası hələlik yoxdur.
Azərbaycan-Böyük Britaniya strateji tərəfdaşlığı
