160,3 milyon manatlıq nöqsan: Hesablama Palatasının yarımillik rəqəmləri nə deyir?
Hesablama Palatası maliyyə nəzarəti
2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycan Hesablama Palatasının keçirdiyi dövlət maliyyə nəzarəti tədbirləri nəticəsində ümumilikdə 160,3 milyon manat məbləğində maliyyə nöqsanı və pozuntusu aşkarlanıb.
Bu rəqəm Palatanın özünün açıqladığı altı aylıq fəaliyyət nəticələrinə dair məlumatlara əsaslanır və bir sıra media orqanları tərəfindən də yayılıb.
Nöqsanların bölgüsü belədir: 35 milyon manat üzrə bərpa barədə qərar qəbul edilib, 14,8 milyon manatlıq material hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilib, qalan 110,5 milyon manat isə “digər nöqsanlar” kimi qeyd olunub.
Hesabat dövründə 33 nəzarət tədbiri həyata keçirilib: 20 uyğunluq auditi, 2 maliyyə auditi, 8 səmərəlilik auditi və 3 analitik fəaliyyət.
Nəzarət tədbirləri təhsil, əsaslı vəsait qoyuluşu, ümumi dövlət xidmətləri, su təchizatı və meliorasiya, kənd təsərrüfatı, eləcə də sosial müdafiə sahələrini əhatə edib. 21 obyektdə isə nəzarət tədbiri ilk dəfə aparılıb.
Əvvəlki illərlə müqayisə
Bu rəqəmlər əvvəlki illərin eyni dövrləri ilə müqayisədə diqqət çəkir. 2024-cü ilin birinci yarısında Hesablama Palatası 91 milyon manatlıq maliyyə pozuntusu aşkarlamışdı. 2025-ci ilin birinci yarısında isə rəqəm təxminən 65-70 milyon manat səviyyəsində qiymətləndirilirdi. 2025-ci ilin tam ili üzrə isə Palata 1 milyard 554 milyon manatlıq nöqsan qeydə almışdı.
2026-cı ilin ilk altı ayında 160,3 milyon manatlıq göstərici həm 2024, həm də 2025-ci illərin eyni dövrlərindən yüksəkdir. Bu, nəzarət tədbirlərinin sayının və ya əhatə dairəsinin artması ilə izah oluna bilər, lakin eyni zamanda pozuntuların miqyasının da azalmamasını göstərir.
Nöqsanların strukturu barədə dəqiq və açıq təsnifat məhduddur. Əvvəlki illərin (xüsusilə 2025-ci ilin) hesabatlarında əsas payın büdcə qanunvericiliyi (təxminən 50 faizə yaxın) və dövlət satınalmaları (təxminən 24 faiz) ilə bağlı olduğu qeyd olunur.
2026-cı ilin yarımillik məlumatlarında isə konkret faizlər açıqlanmayıb. Yalnız sahələr – əsaslı vəsait qoyuluşu, təhsil, sosial müdafiə və s. sadalanıb. Tikinti və satınalma proseslərində təkrarlanan problemlərin (qiymətlərin şişirdilməsi, müqavilə şərtlərinə əməl edilməməsi, sənədləşmənin qeyri-dəqiqliyi) əvvəlki illərdə də üstünlük təşkil etdiyi məlumdur.
Hesablama Palatasının rolu və hesabatların təsiri
Hesablama Palatası kənar dövlət maliyyə nəzarətinin əsas orqanıdır. Onun hesabatları Milli Məclisə təqdim olunur və formal olaraq büdcə prosesinə təsir etmək potensialına malikdir. Lakin praktikada aşkarlanan nöqsanların böyük hissəsi “digər” kateqoriyasında qalır.
160,3 milyon manatın yalnız 35 milyon manatı (təxminən 22 faiz) bərpa qərarına, 14,8 milyon manatı (təxminən 9 faiz) isə hüquq-mühafizə orqanlarına yönəldilib. Qalan hissənin taleyi – konkret qurumlarda hansı tədbirlərin görüldüyü, məsul şəxslərin cavabdehliyi açıqlanmır.
Bu, sistemli bir məsələdir. Əvvəlki illərin hesabatlarında da eyni model müşahidə olunurdu: böyük məbləğlər aşkarlanır, bərpa və hüquqi təqib isə məhdud qalır. Dövlət satınalmaları, tikinti layihələri və büdcə vəsaitlərinin idarə edilməsində təkrarlanan pozuntular – sənədləşmənin natamamlığı, səmərəsiz xərclər, müqavilə şərtlərinin pozulması hər il eyni sahələrdə ortaya çıxır.
Palatanın özü də bəzi çıxışlarında daxili audit mexanizmlərinin zəifliyini vurğulayıb. Lakin bu, konkret hesabatların ictimai müzakirəyə çıxarılmaması və detalların məhdud açıqlanması ilə birləşəndə, nəzarətin real təsirini azaldır.
Qarabağ bərpası və iri proqramlar fonunda
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasına yönəldilən vəsaitlər son illərdə dövlət büdcəsinin mühüm hissəsini təşkil edir. “Böyük Qayıdış” proqramı və digər iri dövlət proqramları çərçivəsində əsaslı vəsait qoyuluşu istiqamətində milyardlarla manat xərclənir.
2026-cı ilin birinci yarısında aşkarlanan nöqsanların bir hissəsinin məhz bu sahəni (əsaslı vəsait qoyuluşu) əhatə etməsi diqqət çəkir. Lakin konkret hansı layihələrdə, hansı məbləğdə və hansı formada pozuntuların olduğu açıqlanmayıb.
Bu, şəffaflıq və səmərəlilik suallarını daha da aktual edir. Vəsaitlərin hədəfə çatmaması və ya israf olunması riski iri infrastruktura və sosial layihələrdə xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki bu vəsaitlər birbaşa əhalinin qayıdışı, yaşayış şəraitinin bərpası və uzunmüddətli inkişaf ilə bağlıdır.
Hesablama Palatasının hesabatlarında bu proqramlar üzrə ayrıca və detallı təhlilin olmaması (və ya ictimaiyyətə açıqlanmaması) isə risklərin qiymətləndirilməsini çətinləşdirir.
Niyə hər il təkrarlanır?
Böyük məbləğdə pozuntuların ildən-ilə qeydə alınması bir neçə mümkün izahla əlaqələndirilə bilər.
- Birincisi, nəzarətsizlik və daxili audit mexanizmlərinin zəifliyi.
- İkincisi, dövlət satınalmaları və tikinti proseslərində şəffaflığın yetərincə təmin edilməməsi.
- Üçüncüsü, məsuliyyət mexanizmlərinin məhdud olması: aşkarlanan nöqsanların böyük hissəsi konkret şəxslərin və ya qurumların cavabdehliyinə çevrilmir.
Korrupsiya elementləri, səmərəsiz idarəetmə və sadəcə prosedur pozuntuları arasında sərhədi mövcud açıq məlumatlarla dəqiq çəkmək mümkün deyil. Lakin rəqəmlərin miqyası və təkrarlanması göstərir ki, problem təsadüfi deyil.
Hesablama Palatasının hesabatlarının ictimai müzakirəyə məhdud çıxarılması da bu kontekstdə əhəmiyyətlidir. Tam hesabatlar, konkret layihə adları, qurumların siyahısı və pozuntuların təfərrüatları adətən açıqlanmır. Bu, müstəqil təhlil və ictimai nəzarət imkanlarını məhdudlaşdırır.
Vətəndaş üçün praktiki mənası və açıq suallar
160,3 milyon manat – bu, dövlət büdcəsindən vətəndaşların vergiləri və digər gəlirlər hesabına formalaşan vəsaitdir. Bu vəsaitlərin bir hissəsinin nöqsanlı şəkildə xərclənməsi o deməkdir ki, eyni məbləğ təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə və ya infrastruktur layihələrinə yönəldilə bilərdi. Bərpa olunan 35 milyon manat müsbət addımdır, lakin ümumi məbləğin böyük hissəsinin statusunun qeyri-müəyyən qalması sual doğurur.
Şəffaflığın artırılması, müstəqil audit mexanizmlərinin gücləndirilməsi və hesabatların daha geniş ictimai müzakirəyə çıxarılması ehtiyacı açıqdır.
Açıq qalan suallar isə bunlardır: pozuntuların hansı qurumlarda və layihələrdə cəmləşdiyi, “digər nöqsanlar” kateqoriyasındakı 110,5 milyon manatın taleyi, hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilən materiallar üzrə konkret nəticələr və gələcək dövrdə eyni sahələrdə eyni problemlərin təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün hansı sistemli dəyişikliklərin nəzərdə tutulduğu.
Hesablama Palatası maliyyə nəzarəti
