Hər şey olduğu kimi qalarsa, Abxaziyanın qaytarılması Rusiya ilə baha başa gələn razılaşma tələb edəcək. Tbilisidən baxış
Abxaziya və Rusiya ilə dialoq
Bu müsahibədə beynəlxalq münasibətlər üzrə professor Tornike Şaraşenidze Abxaziya münaqişəsi və onun gələcək perspektivləri ilə bağlı qiymətləndirməsini təqdim edir. Onun fikrincə, 1990-cı illər qaçırılmış imkanlar dövrü olub və 2008-ci ildən sonra bu mərhələ sərt geosiyasi reallıqla əvəzlənib. Şaraşenidzenin qənaətinə görə, Gürcüstanın ərazi bütövlüyünün bərpasına ən böyük maneə regionda mövcud olan Rusiya hərbi potensialıdır. İkinci mənfi amil isə coğrafiyadır: Qərb üçün Gürcüstan hələ də uzaq bir məkan olaraq qalır. Bu səbəbdən Gürcüstan praqmatik siyasət yürütməli və Qərbin hərbi müdaxiləsi ilə bağlı idealist gözləntilərdən uzaq durmalıdır.
Əsas tezislər:
- Rusiya ilə dialoqun qaçılmaz ola bilməsi: Münaqişənin həlli üçün ən əlverişli dövr artıq geridə qalıb. Bu gün həmin məqsədə nail olmaq üçün Gürcüstandan daha böyük güzəştlər, məsələn, hərbi neytrallıq və ya Aİ və NATO üzvlüyündən imtina tələb oluna bilər.
- Coğrafiyanın diplomatiyadan üstün rolu: Coğrafiya Gürcüstanın xeyrinə işləmir. “Avropanın yeni təhlükəsizlik arxitekturası”nın ölkənin problemlərini avtomatik həll edəcəyinə ümid etmək sadəcə xəyaldır.
- Antigürcü təbliğatına qarşı kommunikasiya: Abxazlara gürcülərin əslində necə yaşadığını və silaha əl atmaq niyyətində olmadıqlarını göstərmək informasiya səddini aşmağın yeganə yoludur.
- Səhvlərin qarşılıqlı şəkildə etirafının zəruriliyi: Münasibətlərin bərpası üçün tərəflərin səhvlərini qarşılıqlı etiraf etməsi minimum ilkin şərt və vacib addımdır.
Sual: Abxaziya münaqişəsi artıq üç onillikdir davam edir. Bu müddət ərzində regional və beynəlxalq siyasət dəyişib. 1990-cı illəri götürsək, həmin dövrdə böyük dövlətlərin bu münaqişəyə münasibətdə siyasəti necə idi və onun həllinə nə mane oldu?
Tornike Şaraşenidze: Faktların göstərdiyi kimi, Boris Yeltsin bir müddət bu problemin həllinə qarşı deyildi. Lakin Yeltsinin hakimiyyət şaqulisi indiki Rusiyadakı qədər oturuşmuş deyildi. Görünür, daxili ziddiyyətlər səbəbindən o, bu məsələdə xüsusi fəallıq göstərmədi və Gürcüstana Tbilisinin arzuladığı formada yardım etmədi.
Rusiyadan danışarkən nəzərə almalıyıq ki, bu ölkə kifayət qədər mürəkkəb siyasi orqanizmdir, xüsusilə də o dövrdə, 1990-cı illərdə.
Görünür, həmin vaxt Rusiyanın siyasi dairələrində bu ərazilərin Gürcüstana elə-belə qaytarılmamalı olduğu barədə mövqe üstünlük qazandı.
Bu mövqenin bir neçə arqumenti var idi:
Arqumentlərdən biri Abxaziyanın, eləcə də Tsxinvali bölgəsinin Gürcüstana təsir vasitəsi kimi istifadə olunması idi. Bu yanaşma bu gün də qalmaqdadır.
Digər tərəfdən, abxazları dəstəkləməklə onlar Şimali Qafqaz xalqlarının da rəğbətini qazana bilərdilər. Çeçenistan müharibəsi şəraitində isə Rusiya üçün bu cür əhval-ruhiyyə çox vacib idi. Rusiyanın Şimali Qafqazdan döyüşçülərin Abxaziyaya gəlməsinə mane olmamasının səbəblərindən biri də bu idi.
Eyni zamanda aydın oldu ki, Rusiya Gürcüstana yardım etmək istəmir, yaxud yardım edəcəyi təqdirdə bunun öz qiyməti olacaq.
Konfederasiya ilə bağlı müzakirələr aparılırdı. Primakov hətta Ardzinbanı Tbilisiyə gətirmişdi. Lakin həmin görüşdə konkret olaraq nə baş verdiyi və prosesə nəyin mənfi təsir göstərdiyi indiyədək aydın deyil.
Sual: 2000-ci illərdə nə dəyişdi? Gürcüstanda inqilab baş verdi, Rusiyada isə yeni hakimiyyət formalaşdı. Rusiyanın Qafqaza və ya Qərbə münasibətində dəyişikliklər hiss olunurdumu? Gürcüstan məsələsində bu dəyişikliklər mənfi istiqamətdə inkişaf etdi. Rusiya həmin illərdə hansı siyasəti yürüdürdü?
Tornike Şaraşenidze: Başlanğıcda Rusiyanın Gürcüstanın yeni hakimiyyəti ilə münasibətləri həqiqətən də pis deyildi. Görünür, Putinlə Saakaşvili arasında ilk vaxtlar şəxsi münasibətlər də yaxşı qurulmuşdu. Bunun göstəricilərindən biri Rusiyanın 2004-cü ildə Acarıstan hadisələri zamanı nümayiş etdirdiyi konstruktiv mövqe idi.
Görünür, həmin ilin avqustunda Gürcüstan tərəfinin Tsxinvaliyə hücumundan sonra bu münasibətlər korlandı. Bu addım Putinin maraqlarına uyğun deyildi.
Onun baxışına görə, əgər bu regionlar Gürcüstana qaytarılacaqdısa, bu proses Rusiyanın maraqları nəzərə alınmaqla və güc tətbiq edilmədən həyata keçirilməli idi.
Görünür, məhz həmin hadisələrdən sonra Rusiya ilə Gürcüstan arasında münasibətlər pisləşməyə başladı. Buna Rusiyanın Qərblə münasibətlərinin də getdikcə gərginləşməsi əlavə olundu. 2004-cü ildən sonra Rusiya daha aqressiv və revanşist siyasət yürütməyə başladı ki, bu da vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Bu fonda Rusiya Gürcüstanı Qərbin müttəfiqi kimi görürdü və bu da münasibətləri daha da ağırlaşdırırdı. Bu proseslər paralel şəkildə gedirdi.
Sual: Son onilliyin əsas mövzusu Rusiya-Ukrayna müharibəsidir. Bu fonda Gürcüstanda hakimiyyət dəyişsə də, Suxumi və ya Tsxinvali istiqamətində Tbilisinin addımlarında hər hansı fəallıq müşahidə olunmur. Bu durğunluğu necə izah etmək olar? Münaqişələrin həlli üçün hələ vaxt yetişməyib, bu mövzu siyasi baxımdan sərfəli deyil, yoxsa burada başqa amil üstünlük təşkil edir? Belə bir fikir də var ki, bu passivlik şüurlu siyasi xəttdir.
Tornike Şaraşenidze: Bu problemin həlli üçün ən əlverişli dövr 1990-cı illər idi və həmin mərhələ artıq geridə qalıb. 2008-ci il müharibəsi və regionların müstəqilliyinin tanınması vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi.
Əgər vəziyyət bizim xeyrimizə dəyişməzsə, istəsək də, istəməsək də bir reallıqla üzləşəcəyik: bu əraziləri geri qaytarmaq istəyiriksə, Rusiya ilə danışmalı olacağıq və məqsədə çatmaq üçün 2008-ci il müharibəsindən əvvəl tələb olunandan daha böyük güzəştlərə getməli olacağıq.
Hazırkı Gürcüstan hakimiyyəti üçün Rusiya ilə dialoqa başlamaq asan olmayacaq. Onlar 2012-ci ildən bəri Rusiyameylli olmaqda ittiham olunurlar. Buna görə də bu istiqamətdə heç bir fəallıq müşahidə edilmir.
Bu gün münaqişələrin həlli son dərəcə çətindir. Üstəlik, belə bir proses daxili siyasətdə hakimiyyətə siyasi xal və dəstək itkisi bahasına başa gələ bilər.
Ərazilərin qaytarılması üçün Rusiya ilə danışıq qaçılmazdır.
İkinci bir ssenari də var ki, əsasən müxalif qüvvələr buna ümid edirlər: Rusiyanın dağılması və Qərbin bu əraziləri Gürcüstana “hədiyyə” etməsi.
Məncə, onlar məhz bu ssenarinin gerçəkləşəcəyini gözləyirlər. Əgər bu baş verməsə, həmin qüvvələrin alternativ planı yoxdur.
Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin gərginləşməsi bizə heç bir fayda vermədi. Rusiya ilk zərbəni məhz bizə vurdu.
Sual: “Gürcü Arzusu”na qarşı irəli sürülən ittihamlardan biri də budur ki, onlar Rusiya ilə Qərb arasında kəskinləşən qarşıdurmadan faydalana və bu proseslərdən öz maraqları naminə istifadə edə bilmədilər.
Tornike Şaraşenidze: Gürcüstan hakimiyyətinin konkret olaraq nə etməli olduğu mənə aydın deyil. Ən yaxşı halda Avropa Parlamenti daha sərt qətnamələr qəbul edər, həmin sənədlərdə Rusiyadan qoşunlarını Gürcüstandan çıxarmaq daha qəti şəkildə tələb olunardı.
Rusiya burada hərbi qüvvələrini saxladığı müddətdə vəziyyət yerində dəyişməyəcək. Bu, iki vur ikinin dörd olduğu qədər aydındır.
Mən bu ittihamda rasional yanaşmanın heç bir əlamətini görmürəm.
Sual: Cəmiyyətimizdə belə bir fikir də aktual idi ki, Ukraynadakı müharibə başa çatdıqdan sonra Avropanın yeni təhlükəsizlik arxitekturası yaradılacaq və bu sistemdə Gürcüstanın maraqları, eləcə də onun ərazi bütövlüyü məsələsi mütləq nəzərə alınacaq. Siz hadisələrin bu cür inkişafını nə dərəcədə real hesab edirsiniz?
Tornike Şaraşenidze: Bütün bunlar mənə fantaziya kimi görünür. Gürcüstana hətta MAP verilmədiyi halda, onun Avropanın yeni təhlükəsizlik məkanına daxil edilməsini təsəvvür etmək mümkün deyil.
NATO daha çevik və fəal təşkilatdır, çünki onun tərkibində ABŞ var. Əgər avropalılar amerikalılar olmadan öz təhlükəsizlik sistemlərini yaratsalar, bu sistem xeyli zəif olacaq. NATO-dan daha zəif olan alyans isə Gürcüstanı öz sıralarına qəbul etməyə cəsarət etməz. Qeyd etdiyim kimi, daha fəal NATO belə Gürcüstana MAP vermədi.
Coğrafiyanı unutmamalıyıq. Konkret halda coğrafiya bizim xeyrimizə işləmir.
Coğrafi mövqe və Rusiya qüvvələrinin Tbilisidən 40 kilometr məsafədə yerləşməsi əsas amillərdir.
Aydındır ki, hər bir gürcünü Abxaziya Tsxinvali bölgəsindən daha çox narahat edir, lakin Abxaziya Tbilisidən uzaqda yerləşir. Rusiya hərbi hissələrinin Tsxinvali yaxınlığında yerləşməsi isə elə miqyaslı problemdir ki, hansısa Avropa təhlükəsizlik sisteminin bu məsələdə kömək edə biləcəyinə şübhə edirəm.
Hansı Avropa ölkəsi Gürcüstanı Rusiyadan müdafiə etməyə hazır olacaq? Mənim sadə sualım budur və kiminsə buna cavab tapa biləcəyinə şübhə edirəm.
Sual: Ukraynadakı müharibə fonunda bəziləri hesab edir ki, Qərb oyandı və fəallaşdı. Digərləri isə əksinə, bu müharibənin Qərbin hansı böhran içində olduğunu göstərdiyini düşünür. Siz Qərbin kollektiv və ya ayrı-ayrı dövlətlər səviyyəsində regionumuzda fəallaşdığını, Rusiyanı zəiflətmək, sıxışdırmaq və ya buradan tamamilə çıxarmaq üçün daha çox maraq göstərdiyini nə dərəcədə müşahidə edirsiniz?
Tornike Şaraşenidze: Hələlik sıxışdırılmış Rusiya görmürəm.
Sual: Deyirlər ki, Ermənistan Rusiyanın təsir dairəsindən çıxıb, Azərbaycanı da Kreml itirib.
Tornike Şaraşenidze: İndiki mərhələdə demək olar ki, Azərbaycan həqiqətən də Rusiyanın təsir dairəsindən çıxıb. Ermənistan barədə isə bunu deyə bilmərəm.
Rusiya Ermənistan üçün qazın qiymətini artıra və bununla da ölkə iqtisadiyyatını çökdürə bilər. Buna görə də Yerevan bu təsir dairəsindən asanlıqla çıxa bilməz. Avropa İttifaqı bahalaşan qazın dəyərini Ermənistan üçün ödəyə bilər, amma buna hazırdırmı? Şübhə edirəm.
Bu müharibə fonunda Avropanın bir hissəsi həqiqətən də oyandı. Söhbət ilk növbədə Şərqi Avropadan gedir, özü də onun yalnız bir hissəsindən. Macarıstanda hakimiyyət dəyişsə də, xarici siyasətdə ciddi dəyişiklik görünmür. Macarıstan anti-Rusiya mövqeyinə keçməyib.
Avropa ölkələri Rusiyanı təhlükə kimi qəbul etmir. Onu təhlükə hesab edənlər Baltikyanı ölkələr və Polşadır. Almaniya da fəallaşıb, amma məncə, orada Rusiyanı ciddi təhlükə saymırlar. Fransa da fəallaşıb, çünki Avropa İttifaqında ambisiyaları var və aparıcı ölkə statusu qazanmaq istəyir. İngiltərə isə Rusiyanın tarixi rəqibidir. Skandinaviya ölkələri də fəallaşıblar, çünki Baltikyanı ölkələrin müttəfiqləridir.
Avropanın digər ölkələri, Bolqarıstan, Portuqaliya, İspaniya və İtaliya isə xüsusi fəallıq göstərmirlər. Onlar Rusiyadan birbaşa təhlükə hiss etmir və Fransadan fərqli olaraq, Avropa İttifaqı daxilində xüsusi ambisiyalara malik deyillər.
Bu ölkələr arasında Almaniyanın anti-Rusiya düşərgəsinə keçməsini ən mühüm hadisə hesab edirəm, çünki o, Avropanın əsas iqtisadiyyatıdır.
Sual: Gürcüstanın siyasi dairələrində belə bir fikir var ki, Rusiya ilə danışıqlar prosesinə Qərb fəal şəkildə cəlb olunmalıdır. Qərb ölkələrində bu marağı və ya hazırlığı nə dərəcədə görürsünüz? Yaxud münaqişələrin həllinə Rusiyadan başqa digər oyunçuların da cəlb olunması yanaşmasını nə dərəcədə düzgün hesab edirsiniz?
Tornike Şaraşenidze: 2008-ci ilə qədər bu yanaşma üstünlük təşkil edirdi. Lakin həmin müharibədən sonra Qərbin bu münaqişənin həllinə necə qoşula biləcəyini təsəvvür etmirəm.
Bizim üç variantımız var: ya Rusiya bu müharibədə ağır məğlubiyyətə uğrayır, ya atdığı addımlara görə “peşman olur” və işğal etdiyi əraziləri geri qaytarır, ya da onunla danışmaq lazımdır.
Birinci variant real deyil, ikinci isə hətta gülüncdür. Üçüncü variant qalır. Amma Rusiya ilə danışmırıqsa, deməli, birinci və ikinci variantlara ümid edirik.
Sual: Gələcəkdən danışarkən Moskva ilə dialoq əsas məsələ olaraq qalır. Rusiya ilə danışıqlar zamanı Tbilisi hansı layihəni və ya ideyanı irəli sürməlidir ki, Moskva bu təklifləri ciddi şəkildə nəzərdən keçirsin və tərəflərin maraqları üst-üstə düşsün?
Tornike Şaraşenidze: Rusiya, böyük ehtimalla, hərbi neytrallıqla yanaşı, Avropa İttifaqından imtinanı da tələb edəcək. Bu, onların minimum proqramı olacaq. Regionlarda Rusiya hərbi bazalarının qalmasını da istəyəcəklər. Yalnız bu məsələlərdən sonra Tbilisiyə konfederasiya ideyasını təklif edə bilərlər. Mövcud vəziyyətdə bundan artıq imkan görmürəm.
Sual: Bu regional proseslər fonunda gürcü-abxaz münasibətlərinin nə qədər əhəmiyyəti var? Nəzərə alsaq ki, abxazlar ən zəif aktordur. Gürcüstan tərəfi də Rusiya ilə müqayisədə zəifdir. Hətta gürcü və abxaz tərəflərinin maraqları üst-üstə düşsə belə, bu, Rusiya ilə danışıqlara nə dərəcədə təsir göstərə bilər?
Tornike Şaraşenidze: Rusiyanın Abxaziyaya təsiri nə qədər artsa və bu prosesdə abxazların rolu nə qədər azalsa da, münasibətlərin bərpası üçün əlimizdən gələnin maksimumunu etməliyik. Amma nəinki maksimum, hətta bunun yarısı belə edilməyib.
Abxazlar üçün referal proqramı mövcuddur. Bu, müsbət addımdır.
Abxazları müşahidə edəndə görürəm ki, onların bu tərəfdə insanların necə yaşadığı barədə təsəvvürü yoxdur. Orada antigürcü əhval-ruhiyyəsini qızışdıran və buradakı həyatı dəhşətli şəkildə təqdim edən antigürcü təbliğat internet resursları fəal işləyir.
Bu təsəvvürləri dəyişmək üçün müasir gürcü filmlərini və seriallarını rus dilinə tərcümə etmək olardı.
Mədəni baxımdan biz abxazlarla bir-birimizə çox bənzəyirik. Bu filmlər onların marağına səbəb olar və xoşlarına gələrdi. Onlar bizim tərəfdə insanların necə yaşadığını, burada heç kimin tanklarla Abxaziyaya daxil olmaq barədə düşünmədiyini görərdilər.
Məncə, mədəniyyət sahəsində görülən bu işlər daha səmərəli olardı.
Təəssüf ki, biz abxaz auditoriyasına çata bilmədik. Rusiyanın informasiya təsirini balanslaşdırmaq üçün alternativ informasiya kanalı yaratmaq cəhdi oldu, lakin böyük maliyyə tələb edən bu sahədə Rusiya ilə rəqabət aparmaq mümkün deyil. Təəssüf ki, alternativ yanaşmalardan istifadə etmək üçün vaxt itirilib.
Sual: Gürcü və ya abxaz siyasi dairələrində hər iki tərəfin etiraf etməkdə ən çox çətinlik çəkdiyi və eyni zamanda münasibətlərin bərpasına mane olan hansı məsələlər var?
Tornike Şaraşenidze: İlk növbədə, tərəflərin heç biri yol verdiyi səhvləri və törətdiyi cinayətləri etiraf etmək istəmir.
Əgər Gürcüstan tərəfi müharibədən sonrakı status-kvonu dəyişmək istəyirsə, bu keçmişi etiraf etməlidir. Abxaz tərəfi də bunu etməlidir, çünki zaman onların xeyrinə işləmir. Biz bəlkə də ərazi itirmişik, onlar isə ümumiyyətlə hər şeylərini itirirlər.
Məncə, baş verməli olanların minimumu budur.
Hər iki tərəfin müəyyən məsələlərdə səhv etdiyini etiraf etməsi, fikrimcə, çox yaxşı ilk addım olardı.
İlk növbədə bunu etmək lazımdır, qalan proseslər isə bundan sonra davam edəcək. Əgər hər iki tərəf bu addımı ata bilsə, məncə, bütün proses xeyli asanlaşar.
Abxaziya və Rusiya ilə dialoq
