Cənubi Qafqazda iqtisadi dinamika: Azərbaycanda niyə daralır, qonşular niyə daha sürətli böyüyür?
Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatı
Açıqlanan rəsmi statistikaya görə, Azərbaycan iqtisadiyyatı 2026-cı ilin I rübündə ötən ilin eyni dövrünə nisbətən real ifadədə 0,3% kiçilib.
Dövlət Statistika Komitəsi (DSK) bu dövrdə neft-qaz sektorunda əlavə dəyərin 1,2% azaldığını, qeyri neft-qaz sektorunda artımın isə cəmi 0,2% olduğunu bildirir.
Eyni vaxtda Gürcüstan və Ermənistanın cari göstəriciləri müsbət artıma işarə edir.
Rəqəmlər nəyi göstərir?
Azərbaycanın rüblük ÜDM məlumatına görə 2026-cı ilin yanvar-martında 29,703.2 milyon manatlıq ÜDM istehsal olunub. ÜDM strukturunda sənayenin payı 33,5%, ticarət və nəqliyyat vasitələrinin təmirinin payı 11,3%, nəqliyyat və anbar təsərrüfatının payı 7,1%, tikintinin payı 4,6% kimi göstərilir; yerləşdirmə və ictimai iaşə (turizmlə bağlı) 3,2%, informasiya və rabitə 2,0% təşkil edir.
Gürcüstanda “Geostat”ın fevral 2026 üzrə sürətli qiymətləndirməsi ÜDM artımını 8,8%, yanvar-fevral üzrə orta artımı isə 8,4% göstərir.
Ermənistanda isə Statistika Komitəsinin operativ məlumatına görə yanvar-fevral 2026-da iqtisadi aktivlik göstəricisi 107,4 olub (illik müqayisədə +7,4%).
Azərbaycanda daralma niyə baş verib?
Daralmanın mexanikası rəsmi statistikada açıq görünür. Rəqəmlərə əsasən, neft-qaz sektorunda əlavə dəyər -1,2% olub, qeyri neft-qaz sektorunda artım isə cəmi +0,2% təşkil edib. Nəticədə, enerji sektorundakı eniş qeyri-neftdəki artımı üstələyib və ÜDM mənfi zonaya keçib.
Bu mənzərəni izah edən faktorlardan biri neft yataqlarının yetkinləşməsi və hasilatın təbii azalmasıdır.
Energetika Nazirliyinin rəsmi statistik infoqrafikasında ümumi neft hasilatının 2010-cu ildə 50,8 milyon tondan 2025-ci ildə 27,7 milyon tona düşməsi göstərilir. AÇG blokunda isə hasilatın 2010-cu ildə 40,5 milyon tondan 2025-ci ildə 16,2 milyon tona enməsi görünür. Bu uzunmüddətli azalma fonunda neft-qaz sektorunda hətta kiçik enişlər belə ümumi göstəricilərə daha tez ötürülür.
I rübdə əlavə zəiflik tikintidəki kəskin enişdir. DSK tikintidə real ifadədə 19,8% azalma qeydə alıb. Qeyri-neftdə bəzi müsbət siqnallar var (məsələn, informasiya və rabitədə 9,2% artım), lakin bu sahənin ÜDM-də payı 2,0% olduğundan, onun müsbət təsiri miqyas baxımından məhdud qalır. Bu o deməkdir ki, artım var, amma miqyası azdır.
Gürcüstan və Ermənistanın artımı əsasən haradan gəlir?
Gürcüstanın fevral 2026 üzrə qiymətləndirməsi artımın bir neçə sektordan gəldiyini göstərir. Bunlar informasiya və kommunikasiya, nəqliyyat və anbar təsərrüfatı, maliyyə və sığorta, emal sənayesi və mədənçıxarmadır. Eyni sənəddə tikinti və energetikada isə azalma qeyd olunur. Bu, artımın bir sahəyə yüklənmədiyini, daha paylanmış olduğunu göstərir.
Turizm və xidmət sektoru da Gürcüstan üçün önəmlidir. Gürcüstan parlamentinin Büdcə Ofisinin fevral icmalında (Geostatın yanvar üzrə ilkin qiymətləndirməsinə istinadla) iqtisadi artımın əsas müsbət töhfə verən sahələri sırasında “otel və restoranlar” göstərilir. Həmin icmal yanvar ayında pul köçürmələrinin 282,6 milyon ABŞ dolları olduğunu da qeyd edir.
Ermənistanda yanvar-fevral üçün iqtisadi aktivlik göstəricisinin 7,4% artımı da sektoral olaraq geniş bazalıdır. Belə ki, sənaye istehsalı 17,2%, tikinti 20,5%, xidmətlər (ticarət istisna) 7,2% artıb; ticarət dövriyyəsi də 3,3% yüksəlib. Bu kombinasiya daxili iqtisadi dövriyyənin eyni vaxtda bir neçə sütunda genişləndiyini göstərir.
Regional müqayisə: nəticələr niyə fərqlənir?
Azərbaycan üçün neft-qaz sektorunun dominantlığı həm artım, həm də eniş fazalarında makro göstəricilərə daha güclü təsir anlamına gəlir. Dünya Bankı hidrokarbonlara yüksək bağlılığın – azalan neft hasilatı, qiymət volatilliyi və qlobal enerji keçidi ilə birlikdə uzunmüddətli artım üçün əsas həssaslıq yaratdığını vurğulayır.
Bu tip struktur fərqi xarici ticarətdə də özünü göstərir. Məsələn, ABŞ Beynəlxalq Ticarət Administrasiyası 2024-cü ildə enerji məhsullarının Azərbaycanın ümumi ixracının təxminən 87%-ni təşkil etdiyini qeyd edir. Belə asılılıq hasilat və qiymət dəyişikliklərinin daha tez real sektora ötürülməli olduğuna işarədir.
Gürcüstan və Ermənistan isə daha çox xidmətlər, logistika və İT kimi sahələrdən gələn paylanmış artımla irəliləyir. Bu, bir sahədə zəifləmə olsa belə, digər sahələrin qismən kompensasiya etməsi ehtimalını artırır.
Azərbaycan üçün uzunmüddətli nəticə, risklər və fürsətlər
2026-cı ilin I rüb nəticəsi diversifikasiya ehtiyacını yenidən ön plana çıxarır. Qeyri-neft sektorunun 0,2% kimi aşağı artımı, neft-qazdakı enişi kompensasiya etməyə yetmir. Bununla belə DSK-nın rəsmi məlumatında İKT, ticarət, turizm və nəqliyyat kimi sahələrdə müsbət dinamika görünür; qeyri-neft artımı məhz bu sahələrdə daha geniş miqyas qazanarsa, iqtisadi dalğalanma azalır və dayanıqlılıq artır.
Risklər tərəfdə neft yataqlarında hasilatın təbii azalmasının davamı və tikinti kimi sahələrdə volatillik dayanır. Fürsətlər tərəfdə isə daha yüksək məhsuldarlıq yaradan qeyri-neft sahələrinin böyüməsi və onların ÜDM-də payının artması durur.
Orta müddətdə əsas məsələ qeyri-neft artımının təkcə faizlə deyil, həm də ÜDM-də payla ölçülən miqyasının böyüməsidir. Belə ki, DSK-nın I rüb rəqəmlərində İKT və ticarət artsa da, tikintidə kəskin eniş var. Bu nüans artımın daha çox sahəyə yayılmasının və investisiyanın daha sabit ritmlə davam etməsinin nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Regionda Gürcüstan və Ermənistanın yüksək temp nümayiş etdirdiyi şəraitdə, Azərbaycan üçün regional rəqabət məsələsi də iqtisadi məzmun kəsb edir. Ölkənin daha stabil artım modeli təkcə cari ÜDM rəqəmləri üçün deyil, investisiya və biznes mühitində gözləntilərin formalaşması baxımından da əhəmiyyətli ola bilər.
Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatı
