Novruz sonrası turizm siqnalı: niyə bronların 40%-i ləğv edilib? Azərbaycan rəqabətdə harada uduzur?
Azərbaycanda turizm
Novruz bayramı ərəfəsində Azərbaycanda otellər üzrə rezervasiyaların təxminən 40%-nin ləğv edilməsi mövsümi dalğalanma olmaqla yanaşı, turizm bazarında daha dərin narahatlığın indikatoru kimi qiymətləndirilməlidir.
Bu rəqəm, ənənəvi olaraq daxili və regional hərəkətliliyin artdığı bayram günlərində belə, müştərinin planını dəyişdiyini, xərclərini yenidən hesabladığını və alternativ istiqamətlərə yönəldiyini göstərir. Başqa sözlə, problem odur ki, müştəri (turist) fiziki və qiymət baxımından ölkəyə çata bilmir və ya çatsa da, son anda fikrindən daşınır.
Bronların kütləvi ləğvi turizmin ümumi vəziyyətinin zəifləməsini göstərən əsas göstəricilərdən biridir. Bu zəifləmənin səbəbləri isə bir-birini tamamlayan və eyni nöqtədə – əlçatanlıq, qiymət və risk qavrayışında kəsişən amillərdir.
Az büdcəli (low-cost) uçuşların olmaması
Turist davranışı ən sadə dildə belə işləyir: səyahət qərarı emosiyadan başlasa da, çox vaxt bilet qiymətinə çatanda durulur. Az büdcəli uçuşların olmaması (daha dəqiqi, kifayət qədər geniş və rəqabətli olmaması) Azərbaycanın turizm bazarını ilk addımdan daraldır. Potensial turist “Azərbaycana getmək istəyirəm” cümləsini “Azərbaycana getmək mənə sərf edirmi?” sualı ilə əvəz edir.
Burada məsələ təkcə “ucuz bilet romantikası” deyil. Az büdcəli model, bazara sərfəli qiymətlə yanaşı daha çox seçim, daha elastik uçuş cədvəli, qısa müddətli səyahətləri mümkün edən impuls gətirir.
Bu mexanizm zəifləyəndə, xüsusilə Novruz kimi məzuniyyət pəncərəsində turistin riski artır. Bilet bahadırsa, üstəlik qiymətlər yüksəlirsə, o turist çox vaxt “gözləyim” deyir və ya marşrutunu dəyişir.
Avia-bilet qiymətlərinin bahalaşması ilə bağlı xəbəri də məhz bunu göstərir. Yəni qiymət artımı tələbi basdırır, planları təxirə salır, istiqamətləri dəyişir.
Nəticə etibarilə, az büdcəli uçuşların yoxluğu turizmi miqdar baxımından azaldır, daha da təhlükəlisi isə, turizmin şaxələnməsini məhdudlaşdırır. Tələb yalnız yüksək xərcli seqmentə sıxışdırılmalı olur, bazar isə daha kövrək olur.
Quru sərhədlərinin uzun müddət bağlı qalması
Turizmdə əlçatanlıq anlayışı bəzən marketinqdən daha güclü faktordur. Quru sərhədlərinin uzun müddət bağlı qalması Azərbaycanın turizm xəritəsində ən kritik dar boğazlardan birinə çevrilib. Çünki quru yolunun üstünlüyü sadəcə ucuzluq demək deyil; o, həm də alternativ və spontanlıq sevənlər üçün fürsət deməkdir.
Rəsmi qaydalara görə, ölkəyə hava yolu ilə giriş xarici vətəndaşlar üçün mümkündür, lakin quru sərhədlərdən giriş yük daşımaları istisna olmaqla yalnız xüsusi icazə mexanizmi ilə məhdudlaşdırılıb. Bu, praktiki olaraq turistin ən əlverişli variantlarından birini sıradan çıxarır.
Bu məhdudiyyətin turizmə təsiri çoxqatlıdır.
Birincisi, alternativlərin itirilməsi bazarın qiymət həssaslığını artırır. Quru yolla gələ bilməyən turist məcburən bahalı hava variantına yönəlir və çox vaxt elə bu məcburiyyətin özündə səyahətdən imtina edir.
İkincisi, regional turist axını azalır. Qonşu bazarlar üçün “həftəsonu səfəri” kimi formalaşmış davranış modeli bu ölkəyə şamil edilmir.
Üçüncüsü, ölkənin əlçatanlığı zəifləyir. Turizm bir növ “yalnız uçuşla gəl” şərtinə məhkum qalır və bu şərt qiymətləri də, seçməmək riskini də yüksəldir.
Novruz ərəfəsində bronların 40%-nin ləğvi faktı da bu mənzərəyə uyğundur. Səyahət edən, xüsusən qısa müddətli tətil planlayan müştəri üçün alternativ yolların olmaması son anda planın pozulması ilə nəticələnir.
Otel və turizm xidmətlərinin yüksək qiymətləri
Turizmdə qiymət həmişə pis xəbər deyil. Bəzən yüksək qiymət yüksək dəyərin siqnalı ola bilər. Problem o vaxt yaranır ki, qiymət dəyəri deyil, məhdud rəqabəti və məcburi seçimi əks etdirir. Azərbaycanda otel və turizm xidmətlərinin yüksək qiymətlərinin turist qərarına mənfi təsir göstərməsi məhz bu kontekstdə problemə çevrilir.
Novruz tətili ərəfəsində bölgələrdə otellərdə qiymətlərin artması bu kontekstdə qaçılmaz olduğu deməyə ehtiyac yoxdur. Tələb artdığı üçün qiymət də qalxır. Amma burada kritik sual budur: həmin tələb “sağlam bazar genişlənməsi” hesabına artır, yoxsa turist alternativ tapa bilmədiyinə görə eyni kiçik bazarda sıxılır?
Qiymətlərin yüksək olması təkcə xarici turistə deyil, daxili turizmə də təsir edir. Daxili turist üçün Novruz səyahəti “bayram ruhu”ndan çıxıb “ailə büdcəsi testi”nə çevrilirsə, o zaman bronların ləğvi sadəcə fərdi qərar olmaqdan çıxır. Çünki xərclər gözləniləndən yüksəkdir, qarşılığında görcəkləri xidmət isə bu xərcə mütənasib deyil.
Regional rəqabət: Gürcüstan nümunəsi
Azərbaycan turizminin güzgüsü çox vaxt elə yaxın qonşuluqdadır. Gürcüstan nümunəsi ona görə inandırıcıdır ki, eyni regionda, oxşar məsafələrdə turist tamamilə fərqli bir təcrübə ilə qarşılaşa bilir. Daha rahat gediş-gəlir, daha əlçatan uçuş alternativləri və daha sərfəli qiymət gözləntisi.
Gürcüstan pandemiya dövrünün sərt məhdudiyyətlərindən sonra quru sərhədlərini açaraq giriş imkanlarını bərpa edən ölkələrdən biridir. Bu, region daxilində hərəkətliliyin təbii axarını yenidən işə salıb və spontan turizm üçün zəmin yaradır.
İkinci üstünlük az büdcəli uçuşların mövcudluğudur. Məsələn, “Wizz Air” şirkətinin Gürcüstana ucuz uçuşlar təklif etməsi ölkənin əlçatanlığını artıran faktorlardan biridir və turistin qərarını asanlaşdırır.
Üçüncü xətt isə qiymət gözləntisidir. Turist çox vaxt region daxilində qiymət və qarşılığında alacağı xidçətin müqayisəsini aparır və nəticədə daha münasib hesab etdiyi istiqamətə yönəlir. Bu nöqtədə Gürcüstanın üstünlüyü təkcə ucuz olması deyil; üstünlük odur ki, turist özünü seçim azadlığı içində hiss edir.
Rəsmi izahlar və təhlükəsizlik arqumentləri
Quru sərhədlərinin bağlı qalmasına dair ictimai müzakirələrdə təhlükəsizlik arqumentləri tez-tez səslənir. Rusiya–Ukrayna müharibəsi, İrandakı müharibə, mümkün qaçqın axını riski, terror təhlükəsi və s. Bu arqumentlərin hər biri real risk başlıqları kimi qəbul edilə bilər.
Rəsmi açıqlamalarda da regionda baş verən hadisələrin quru sərhədlərin bağlı saxlanılması qərarının “əsaslı və zəruri” olduğu vurğulanır.
Ancaq burada ən böyük ziddiyyət başqa yerdədir. Rəsmi əsaslandırmalarda hələ də COVID-19 məhdudiyyətləri əsas səbəb kimi göstərilir. Nazirlər Kabinetinin xüsusi karantin rejiminin müddətini uzatmaq qərarını bunun koronavirusun yayılmasının qarşısının alınması məqsədi ilə həyata keçirdiyini bildirir.
Daha da konkret rəsmi çərçivə Xarici İşlər Nazirliyinin “COVID-19 pandemiyası ilə əlaqədar” giriş qaydalarında görünür: hava yolu ilə giriş açıq olduğu halda, quru sərhədlərdən giriş xüsusi icazə mexanizmi ilə məhdudlaşdırılır.
Beləliklə, turizm bazarı iki arqument arasında qalır: bir tərəfdən “təhlükəsizlik”, digər tərəfdən “COVID-19” rejimi. Nəticədə turistin bu cür risk şəraitində və sərt qaydalar müşayiətində plan qurmaq çətinləşir. Bu səbəblə də bronların ləğvi reallaşır.
Azərbaycanın sərhəd siyasətindəki fərqlilik qlobal fonda daha kəskin görünür. Çünki artıq bir çox ölkələr pandemiya məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaqla turizmi bərpa etməyə çalışır.
Hətta uzun illər qapalı siyasəti ilə tanınan Şimali Koreya istiqamətində belə beynəlxalq hərəkətliliyin mərhələli bərpası xəbərlərdə yer alır. Pandemiya dövründə xarici turistlərim girişini qadağan edən ölkənin sonradan məhdudiyyətləri yumşaltması, uçuş və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası barədə məlumatlar yayılır.
Nəticə
Azərbaycanın turizm potensialı böyükdür, lakin potensial öz-özünə gəlir gətirmir. Turist axını üçün əsas şərt girişin asanlığı və xərclərin proqnozlaşdırılmasıdır.
Əgər ciddi dəyişikliklər edilməzsə, ölkə regional rəqabətdə geri qalmağa davam edəcək. Turist axını daha açıq, daha ucuz, daha rahat istiqamətlərə yönələcək və Azərbaycan turizmi bayram mövsümlərində belə gözlənilən doluluqdan danışmaq əvəzinə ləğv dalğasını müzakirə edəcək.
Praktiki çıxış yolu kimi quru sərhədlərin riskəsaslı və mərhələli yumşalma imkanları dəyərləndirilə bilər. Həmçinin, turizm mövsümlərində qiymətlərin partlayış effekti yaratmaması üçün bazarda şəffaflıq və rəqabəti gücləndirən addımlar atıla bilər.
Bunlarla yanaşı uçuş bazarında qiymətlər azaldıla bilər, daha sərfəli alternativlərin ölkədə fəaliyyət mexanizmləri nəzərdən keçirilə bilər və s.
Ən əsası isə bütün bunlar aydın olmalıdır. Turist bilməlidir ki, Azərbaycana gəlmək mümkündür, sərfəlidir və proqnozlaşdırılandır.
Azərbaycanda turizm
