İran adı niyə bu qədər hallanır? DİN və DSX-nin son iki ildəki narkotik əməliyyatlarının mənzərəsi
Azərbaycan narkotik qaçaqmalçılığı
Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyi (DİN), Dövlət Sərhəd Xidməti (DSX) və hökumətə yaxın media son illərdə narkotik vasitələrin ələ keçirilməsi, satanların saxlanılması və xüsusilə İran İslam Respublikasından gətirilən qaçaqmalçılıq halları haqqında müntəzəm xəbərlər yayır.
Bu xəbərlər tez-tez böyük miqdarlar (10-50+ kq), dronlarla sərhəddən keçirmək, digər qanunsuz sərhəd keçidləri və İran vətəndaşlarının adının çəkilməsi ilə müşayiət olunur.
Rəsmi statistikaya və açıq mənbələrə əsaslanaraq son 2 ildəki (1 yanvar 2024 – 31 dekabr 2025) müvafiq halları gözdən keçirmişik.
Rəsmi narkotik əməliyyatlarının sayı barədə statistika yoxdur, ona görə də DİN və DSX-nin press-relizləri, Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları və media xəbərlərini təhlil edərək öz monitorinqimizi yaratdıq.
Statistik müqayisə
2024-cü ilin ümumi mənzərəsi üzrə DİN-in 24 yanvar 2025-ci il tarixli Kollegiya iclasında Vilayət Eyvazovun çıxışına görə, qanunsuz dövriyyədən çıxarılan vasitələrlə bağlı rəqəmlər bunlardır:
- 4 ton 714 kq narkotik vasitə götürülüb;
- Əlavə olaraq 283 kq narkotikin qaçaqmalçılıq yolu ilə ölkəyə gətirilməsinin qarşısı alınıb;
- Onlayn satışla bağlı 466 fakt üzrə 2 ton 51 kq “müvafiq vasitə” aşkarlanıb;
- Narkotiklərlə əlaqəli cinayətlərə görə 108 cinayətkar qrup zərərsizləşdirilib.
2024 və 2025-in ilk yarımilliklərinin rəsmi müqayisəsi isə belə görünür:
Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2024-cü ilin yanvar-iyun aylarında ölkədə qeydə alınmış 18 518 cinayət hadisəsinin 5 674-ü (30,6%) narkotik vasitələrin və psixotrop maddələrin qanunsuz dövriyyəsi ilə bağlı olub; həmin dövrdə 4 144,4 kq narkotik vasitə, psixotrop maddə, prekursor və narkotik tərkibli bitki müsadirə edilərək götürülüb.
Eyni mənbənin 2025-ci ilin yanvar-iyun xülasəsində isə narkotiklə bağlı cinayətlərin sayı və payı azalır: 17 049 cinayət hadisəsinin 4 667-si (27,4%) narkotik dövriyyəsi ilə bağlı göstərilir və bu, əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 17,7% az kimi təqdim olunur. Bununla yanaşı, müsadirə həcmi 4 256,0 kq göstərilir – əvvəlki ilin göstəricisi ilə müqayisədə 2,7% çox.
DİN-in ayrıca “yanvar-iyun” təhlil səhifələrində (kriminogen vəziyyət üzrə) də bənzər trend görünür. 2025-ci ilin ilk yarısında narkotik cinayətlərinin 18% azaldığı və qeyri-leqal dövriyyədən 2 ton 958 kq narkotik çıxarıldığı qeyd olunur.
2024-cü ilin ilk yarısı üçün isə analoji göstərici 2 ton 844 kq kimi verilir. Burada metodoloji fərqlər ola bilər (məsələn, hansı qurumların toplamı, hansı kateqoriyaların daxil edilməsi), lakin azalma və ya artım istiqaməti rəsmi mətnlərdə açıq şəkildə göstərilir.
Sərhəd xətti üzrə “İran amili”ni gündəmə gətirən əsas blok DSX xəbərləridir.
DSX-nin 2024-cü il 21 mart tarixli məlumatında Horadiz sərhəd dəstəsinin xidmət ərazisində, Araz çayı sahilində qamışlıq zonada rezin qayıq aşkar edilib. Qayıqda 102 kq narkotik vasitə (marixuana, heroin, metamfetamin) və 8 010 ədəd metadon həbi tapılıb. Bunun İran İslam Respublikasından Azərbaycan ərazisinə qaçaqmalçılıq cəhdi kimi təqdim edildiyi bildirilir.
2024-cü ilin payızında DSX-nin həyata keçirdiyi bir neçə böyük əməliyyatı diqqət çəkir.
Xəzər dənizi sahil xəttində (Xaçmaz rayonu, Niyazabad – Rusiya sərhədinə yaxın) sahil mühafizəsi və sərhəd gəmilərinin qarşılıqlı fəaliyyəti ilə 205 kq 135 qram narkotik vasitə və 13 110 ədəd metadon aşkarlanıb. DSX-nin məlumatında bu hadisə üzrə 3 nəfər Azərbaycan vətəndaşının saxlanıldığı qeyd edilir (mənbədə narkotikin hansı ölkədən gəldiyi ayrıca göstərilmir).
Bundan başqa, DSX 30 sentyabr 2024-də “Horadiz” sərhəd dəstəsi istiqamətində İrandan Azərbaycana hərəkət edən uçuş aparatı müşahidə edildiyini, cihazın saxlanıldığını və üzərində 19,7 kq marixuana və 1 500 ədəd metadon aşkarlandığını bildirir.
2025-ci ildəki DSX xəbərlərində İran xətti daha sistemli görünür və metodlar daha çox texniki detallarla təsvir edilir.
Məsələn, 29 iyul 2025 tarixli DSX məlumatında “Horadiz” sərhəd dəstəsi zonasında PUA vasitəsilə İrandan Azərbaycana narkotik keçirilməsinin qarşısının alındığı, 12,1 kq marixuana və 399 ədəd metadon həbinin götürüldüyü göstərilir.
Aprel 2025-də DSX həm PUA üzərindən “kiçik həcmli bağlama” atılması epizodunu, həm də bundan sonra Azərbaycan tərəfində “götürmək məqsədilə gələn” şəxslərin saxlanıldığını yazı. 8 apreldə baş vermiş hadisəsində iki şübhəli saxlanılır və onların PUA vasitəsilə atılan 4 kq 504 qram marixuananı götürmək üçün gəldiklərini etiraf etdikləri bildirilir.
6 apreldə isə DİN əməkdaşları ilə birgə tədbirdə PUA vasitəsilə 14 kq 240 qram narkotik (marixuana və metamfetamin) keçirilməsinin qarşısının alındığı da DSX tərəfindən qeyd olunur.
İlin sonuna yaxın əməliyyatların həcmi yenidən yüksəlir.
20 noyabr 2025-də “Göytəpə” sərhəd dəstəsi zonasında uçuş aparatı vasitəsilə İrandan narkotik gətirilməsinin qarşısı alınıb. 33 kq 345 qram müxtəlif narkotik (marixuana, metamfetamin, tiryək, metadon suyu) və 6 758 ədəd metadon həbi götürülüb.
Dekabr 2025-də “Lənkəran” sərhəd dəstəsi üzrə daha iki iri epizod var. 11 dekabr tarixli məlumatda ümumilikdə 53 kq 250 qram narkotik və 1 450 ədəd metadon həbi üzrə İrandan keçirilmə cəhdinin qarşısının alındığı, həmçinin şübhəli şəxsin saxlanıldığı və ayrı-ayrı günlərdə əlavə partiyaların tapıldığı qeyd olunur.
9 dekabr tarixli başqa məlumatda isə toplam 30 kq 596 qram marixuana və 3 200 ədəd metadon həbi üzrə İran istiqamətli qaçaqmalçılığın qarşısının alındığı, eləcə də DİN-in Lerik RPŞ ilə birgə tədbirdə həmin narkotiki götürməkdə şübhəli bilinən şəxsin saxlanıldığı göstərilir.
Dövlətin İnformasiya Agentliyi “AZƏRTAC”ın 8 dekabr 2025 tarixli xəbəri də DSX-in rəsmi məlumatına istinadla eyni xətti təsdiqləyir:
“Horadiz” sərhəd dəstəsinin xidmət ərazisində İrandan narkotik keçirməyə cəhd göstərən şəxslərin saxlanıldığı və ümumilikdə 8 kq 456 qram marixuana götürüldüyü bildirilir. Xəbərdə şəxslər “Gəncə şəhər sakini” və “Ağdam rayon sakini” kimi tanıdılır, vətəndaşlıq ayrıca qeyd edilmir.
Bu araşdırmada yalnız yuxarıdakı DSX əməliyyat xəbərləri üzrə (tam siyahı deyil) sadə monitorinq hesablaması aparıldıqda, 2025-ci ildə seçilmiş 15 epizod üzrə narkotik həcmi təxminən 361,9 kq, 2024-cü ildə seçilmiş 8 epizod üzrə isə təxminən 520,7 kq alınır.
2025-ci ildə keçirilmiş əməliyyatların böyük əksəriyyətində İran İslam Respublikasının adı açıq göstərilir, 2024-də isə bir sıra böyük tutulmalarda ölkə adı mətnin özündə ayrıca vurğulanmır.
Bu rəqəmlər yalnız dərc olunan seçilmiş əməliyyat xəbərlərinin cəminə aiddir və ümumi illik müsadirə deyil.
İran faktoru
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsinin (BMNCİ) 2024 və 2025-ci illər Dünya Narkotik Hesabatı paketləri qlobal narkotik bazarları və marşrutları barədə əsas istinad mənbələrindən sayılır.
BMNCİ-nin 2025-ci il xəritə modulları heroin və morfin daxil olmaqla narkotiklərin bildirilmiş müsadirələr əsasında formalaşan əsas daşınma axınlarını ayrıca təqdim edir. Bu xəritə paketləri marşrutların regional “tranzit” xarakterini anlamaq üçün istifadə olunur.
BMNCİ-nin 2025-ci ildə dərc edilən “Əfqanıstan Narkotik Maddələri haqqında məlumat” materiallarında isə Əfqanıstandan çıxan tiryəklə (opiat) bağlı qeyri-pərakəndə müsadirələrin coğrafiyası şərh edilərkən, opium (xaşxaş bitkisinin yetişməmiş kapsulundan alınan təbii narkotik maddədir) müsadirələrinin bir çoxunun İranda baş verdiyi vurğulanır.
Bu, İranın regionda həm tranzit, həm də müsadirə coğrafiyası kimi rolunu göstərən kontekstdir.
“Azərbaycan-İran münasibətlərinin gərginliyi bu xəbərlərə təsir edirmi?” sualına isə yalnız təqdim olunan mənbələr çərçivəsində cavab vermək olar.
Seçilmiş DSX əməliyyat xəbərlərində vurğu əsasən əməliyyat faktlarına (yer, üsul, miqdar) və istintaqın davam etməsinə edilirmiş kimi göstərilir. Amma siyasi dəyərləndirmə etsək, Azərbaycanın “xarici təhdid” ritorikasının bu xəbərlər vasitəsilə sistemli şəkildə qurulduğu dolayısı ilə görmək mümkündür.
Azərbaycan narkotik qaçaqmalçılığı
