Azərbaycanda həbsdə olan ermənilərin taleyi necə olacaq? İlham Əliyev onları azad edə bilərmi?
Həbsdə olan ermənilər
Ermənistan Parlamentinin spikeri Alen Simonyan “Sonuncu erməni məhbus qayıdanadək danışıqlar dayanmayacaq” deyib. Eyni məsələ haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin mövqeyi tam fərqlidir.
Simonyan bildirib ki, Azərbaycanda saxlanılan erməni əsilli şəxslərin sayı bir vaxtlar 200‑ə yaxın olub, lakin ardıcıl danışıqlar nəticəsində əksəriyyəti azad edilib və bu proses sonuncu məhbus qayıdana qədər davam edəcək. Hazırda Azərbaycanda 19 erməni əsilli şəxs həbsdə saxlanılır.
Onların arasında müharibə dövründə mülki insanlara qarşı qətliam və terror aktlarında ittiham olunan keçmiş Qarabağ rejiminin rəhbərləri (Ruben Vardanyan, Arkadi Qukasyan, Bako Saakyan, Arayik Arutunyan və sair) var. Onlara qarşı soyqırımı və terrorizm kimi ağır maddələr irəli sürülüb. İctimaiyyət onların azad edilməsinin mümkün olmadığı qənaətindədir.
İlham Əliyev 13 fevral tarixli “Fransa 24” telekanalına müsahibəsində erməni məhbusların əfv olunmasının gündəmdə olmadığını, saxlanılanların “milli təhlükəsizlik və insanlığa qarşı cinayət törətdiklərini” və Nuremberq məhkəməsində mühakimə olunan nasist liderlərlə müqayisə etdiyini bildirib.
O, ABŞ‑nin vitse‑prezidenti Ceyms Vensin ziyarəti zamanı da qandalların açılması ilə bağlı təklifi rədd etdiyini və mövqeyini izah etdiyini söyləyib.
Bu ziddiyyətli bəyanatlar sülh prosesinin taleyini və erməni məhbusların azad olub‑olmayacağını gündəmə gətirir.
“Camnyus”un bu materialında istifadə olunan terminlər, fikir və ideyalar yalnız konkret yazı müəllifinin şəxsi mövqeyini və ya konkret icmanın mövqeyini əks etdirir və heç də həmişə “Camnyus” və onun ayrı-ayrı əməkdaşlarının mövqeyi və fikri ilə üst-üstə düşmür.
Kimlər saxlanılır və niyə azad edilmirlər?
Azərbaycanda saxlanılan erməni əsilli şəxslərin bir qismi 2020‑ci il müharibəsindən sonra tutulub və əsasən müharibə cinayətləri, terror, diversiya və kəşfiyyat fəaliyyəti ilə ittiham edilirlər.
Tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasın keçmiş dövlət naziri Ruben Vardanyan 20 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib; o, qəsbkarlıq, müharibə cinayətləri, qanunsuz silahlı qruplaşma yaratmaq və terrorizm kimi maddələrlə ittiham olunur.
Yanvarda isə Azərbaycan dörd erməni məhbusu (Vaqif Xaçatryan, Gevorg Sujyən, David Davtyan və Vigen Eulçekçyan) Ermənistan tərəfinə təhvil verib; onların hər biri müxtəlif cəza müddətlərinə məhkum edilmişdi.
Lakin ictimai sferada bu addım ciddi etiraz doğurub. Sosial şəbəkələrdə bəzi istifadəçilər 1991‑ci ildə Məşəli qətliamında ittiham olunan Xaçatryanın azad buraxılması fonunda ölkədəki siyasi məhbusların hələ də həbsdə saxlanılmasını “ikili standart” adlandırıblar.
Hökumət isə israr edirdi ki, bu azadetmə humanitar səbəblərdən edilib və başqa azadetmələrin olmayacağını bildirən anonim bəyanat yayıb.
Prezident Əliyev nə üçün qalan məhbusları azad etmək istəmədiyini izah edərkən onları müharibə zamanı mülki əhaliyə qarşı törədilmiş “ağlasığmaz vəhşiliklər”də ittiham edir və onların əfv olunmasının hüquq sistemini sarsıdacağını vurğulayır.
Onun fikrincə, belə əməllərə görə sərt cəza tətbiq olunmalıdır və bu, Ermənistan rəhbərliyinə “keçmişin günahlarından qaçmaq” imkanı verməməlidir.
Beynəlxalq təzyiq və TRİPP konteksti
Sülh danışıqlarında vasitəçilik edən tərəflər, xüsusən ABŞ, məcburi humanitar jestlərin münaqişənin həlli üçün vacib olduğunu düşünür. ABŞ vitse‑prezidenti Ceyms Vens (Donald Tramp administrasiyasını təmsil edir) Bakıya səfərində məhbusların azad olunmasının sülhə inam yaratmaq üçün önəmli olduğunu və Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu (TRİPP) layihəsi çərçivəsində iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün zəruri addım olduğunu bildirir.
Onun sözçüsünün bəyanatına görə, Vens Azərbaycanla iqtisadi layihələr və məhbusların azad edilməsi kimi etimad yaratma tədbirlərini müzakirə edib. Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan da Vensin səfərində məhbus məsələsinin müzakirə olunduğunu təsdiq edib və həmişə gündəmdə saxlanıldığını bildirib.
ABŞ Dövlət Departamentinin yanvar ayında açıqladığı TRİPP-in icra çərçivəsi sənədində Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək multimodal nəqliyyat dəhlizinin açılmasının iki ölkənin suverenliyi və qarşılıqlı hörmət prinsipləri əsasında reallaşdırılması hədəfi vurğulanır.
Bu layihə geniş Trans-Xəzər ticarətini, bölgə iqtisadiyyatını və ABŞ biznesinin iştirakını artırmağı nəzərdə tutur.
Azərbaycan üçün motivasiyalar
Aydın görünür ki, məhbuslar alver predmenti kimi istifadə olunur.
Azərbaycan hökuməti erməni əsilli məhbusları “dəyişməyə yararlı rəqəm” kimi görür və əvvəlki azadetmələr də danışıqlar prosesinin müəyyən mərhələlərində reallaşıb.
Bəzi ekspertlər hesab edir ki, TRİPP-in icra sənədinin imzalandığı gün Birləşmiş Ştatların təşəbbüsü ilə dörd məhbusun azad edilməsi Ermənistan ictimaiyyətinə sülh prosesi üzrə irəliləyiş mesajı verilməsi üçün idi. Növbəti mərhələlərdə daha bir neçə məhbusun azad olunacağı ehtimal olunur.
İctimai ritorika da buna əsas verir. Konfliktoloq Arif Yunus hesab edir ki, hətta ömürlük həbs cəzası alan keçmiş rəhbərlərin də gələcəkdə azad olunması mümkündür, çünki Azərbaycan onları böyük güzəştlər olarsa, saxlamaq istəmir.
Potensial şərtlər
Azərbaycan 2020‑ci il sülh bəyannaməsindən sonra Ermənistanla sərhədlərin demarkasiyasını və Zəngəzur dəhlizinin açılmasını tələb edir.
TRİPP layihəsi də bunu nəzərdə tutur: dəhliz Ermənistan ərazisində olacaq, lakin suveren nəzarət saxlanılacaq. Əgər Ermənistan sərhədlərin demarkasiyası və dəhlizin açılmasına dair konkret addım atarsa, Əliyev bir neçə məhbusu da azad edə bilər.
ABŞ‑nin TRİPP vasitəsilə bölgədə iqtisadi layihələri həyata keçirməsi, enerji və logistika sahələrində layihələr (məsələn, Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Trans-Xəzər ticarəti) üçün vacibdir. ABŞ prezidenti Donald Tramp bölgədə sülhün onun xarici siyasət nailiyyətlərindən biri olmasını istəyir.
Vensin sözlərinə görə, TRİPP çərçivəsində məhbusların azad edilməsi ABŞ biznesinin bölgədə sərmayələrini asanlaşdıracaq.
Belə qənaətə gəlmək olar ki, əgər Tramp həqiqətən təzyiq göstərsə, Əliyev Vaşinqtonla münasibətlərin daha yaxşılaşması və iqtisadi münasibətlərin gedişlənməsi müqabilində bəzi məhbusları azad edə bilər.
Ermənistan cəmiyyəti də sülh qarşılığında addımlar atmalıdır. Azərbaycan hakimiyyəti düşünür ki, erməni rəhbərlərin azad edilməsinin şərti kimi Ermənistan Konstitusiyasında “Dağlıq Qarabağ”ın müstəqilliyinə dair iddialardan imtina edilməlidir.
Simonyanın “son məhbus qayıdana qədər danışıqlar dayanmayacaq” sözləri isə daha çox Ermənistan ictimaiyyətini sakitləşdirmək üçün vurğulandığı ehtimal edilir.
Azərbaycanlı hökümətə yaxın politoloq Elxan Şahinoğlu belə bir mövqeni ifadə edir ki, Ermənistan iqtidarı Ruben Vardanyanı azad görmək istəmir.
“Vardanyanı biz həbs etməsəydik, onu bir müddət sonra İrəvanda Paşinyan həbs etmək məcburiyyətində qalacaqdı. Bu isə parlament seçkisi öncəsində həmin oliqarxın tərəfdarlarının Paşinyana təzyiqi ilə müşahidə olunacaqdı.
Ona görə də Alen Simonyan açıqlamasında səmimi deyil. O və onun lideri Ruben Vardanyanın məhz Azərbaycanda məhbus həyatını davam etdirməsində maraqlıdır”.
Daxili risklər və ictimai narazılıq
Azərbaycanda erməni məhbusların azad edilməsi Vaqif Xaçatryan nümunəsində olduğu kimi, ictimai qəzəbə səbəb ola bilər.
2020 müharibəsində həlak olanların qohumları da mümkün əfv qərarlarından narazı qalacaqlar.
Buna görə Prezident Əliyev belə addımı yalnız ictimai rəyi yumşaltmaq üçün böyük strateji qazanc qarşılığında ata bilər.
Eyni zamanda Avropa Parlamenti və başqa beynəlxalq qurumlar Azərbaycandan insan hüquqlarına dair öhdəlikləri yerinə yetirməyi tələb edir. Belə təzyiqlər daxildə fəalları ruhlandırır, hökumət üçün isə az da olsa, risk yaradır.
Mövcud situasiya göstərir ki, erməni əsilli məhbusların azad edilməsi tamamilə qeyri‑mümkün deyil. Lakin bu, yalnız böyük siyasi və iqtisadi razılaşmaların nəticəsi kimi baş verə bilər.
İlham Əliyevin “Fransa 24”-ə müsahibəsindəki sərt mövqeyi daxili auditoriyaya mesajdır.
O, milli maraqlar uğrunda qətiyyətini nümayiş etdirməyə çalışır və erməni əsilli şəxslərin əfv ehtimalını rədd edir. Lakin dörd məhbusun azad edilməsi nümunəsi göstərir ki, yaxşı niyyət jestləri hələ də mümkündür.
Həbsdə olan ermənilər
