ჰელსინკის კომისიაში საქართველოს დემოკრატიულ უკუსვლასა და შესაძლო "გადატვირთვაზე“ იმსჯელეს
დებატები ჰელსინკის კომისიაში
აშშ-ის ჰელსინკის კომისიაში გამართულ ბრიფინგზე მაკკეინის ინსტიტუტის გლობალური დემოკრატიის პროგრამების დირექტორმა ლორა თორნტონმა და ჯორჯ მეისონის უნივერსიტეტის მკვლევარმა ოლესია ვართანიანმა საქართველოში მიმდინარე პოლიტიკური პროცესები, დემოკრატიული უკუსვლა და აშშ-ის შესაძლო როლი განიხილეს.
ლორა თორნტონის განცხადებით, საქართველოს დემოკრატიული უკუსვლა ახალი და სწრაფი პროცესი არ არის და მისი ნიშნები წლების წინ გამოჩნდა. მისი თქმით, ერთ-ერთი ძირითადი პრობლემა თავიდანვე იყო ბიძინა ივანიშვილი – „რუსეთში გამდიდრებული ოლიგარქი“, რომელიც „ქართული ოცნების“ შექმნის უკან იდგა და მოგვიანებით ქვეყნის პრემიერ-მინისტრი გახდა.
„ჩემი შეფასებით, ბიძინა ივანიშვილი არასოდეს ყოფილა გულწრფელად ერთგული დემოკრატიული პრინციპებისა და პროცესების და, რაც მთავარია, ყოველთვის მჭიდროდ იყო დაკავშირებული რუსეთთან – ქვეყანასთან, სადაც მან ქონება დააგროვა,“ – განაცხადა თორნტონმა.
მისი თქმით, 2014 წელს, როდესაც ის საქართველოში ეროვნული დემოკრატიული ინსტიტუტის (NDI) ხელმძღვანელად გადავიდა, ქვეყანა დემოკრატიული განვითარების იმედიან ეტაპზე იმყოფებოდა. 2012 წლის არჩევნების შემდეგ „ერთიანმა ნაციონალურმა მოძრაობამ“ „ქართულ ოცნებას“ ძალაუფლება მშვიდობიანად გადასცა. კოალიცია სხვადასხვა იდეოლოგიური მიმართულების პარტიებს აერთიანებდა, რომლებიც ენმ-ის დასამარცხებლად გაერთიანდნენ.
თორნტონის შეფასებით, ეს იყო რეფორმებისა და განახლების დაპირებებით სავსე პერიოდი: საქართველო მასპინძლობდა და ხელმძღვანელობდა „ღია მმართველობის პარტნიორობას“, პარლამენტში განიხილებოდა დემოკრატიული რეფორმები და ქვეყანა ევროკავშირისა და ნატოს წევრობისკენ სწრაფად მიიწევდა.
თუმცა, მისი თქმით, ეს ეტაპი ხანმოკლე აღმოჩნდა. 2015 წლიდან კოალიციიდან გასვლა დაიწყეს უფრო პროდასავლურმა და პროდემოკრატიულმა პარტიებმა. პარალელურად, განვითარდა არალიბერალური ტენდენციები, რომლებიც, თორნტონის განცხადებით, რუსული ნარატივებისა და დეზინფორმაციის გავრცელებით დაიწყო. თემები ეხებოდა უმცირესობებს, ქალებს, ეთნონაციონალიზმსა და ანტიდასავლურ რიტორიკას. მოგვიანებით ეს გადაიზარდა სამოქალაქო საზოგადოების, მედიისა და ხელისუფლების კონტროლის ინსტიტუტების წინააღმდეგ შეტევებში.
რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრა უკრაინაში, თორნტონის თქმით, საქართველოსთვის დასავლეთთან საბოლოო გამიჯვნისა და ავტორიტარიზმისკენ გადახრის მომენტი გახდა. მისი განცხადებით, საქართველოს ხელისუფლებამ სწრაფად დაიკავა პოზიცია, რომელიც რუსეთს უფრო დაეხმარა, ვიდრე უკრაინას. ქვეყანა კვლავ რჩება სანქციების გვერდის ავლის მნიშვნელოვან მარშრუტად რუსეთისთვის, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ტერიტორიის 20% რუსეთს აქვს ოკუპირებული.
თორნტონის თქმით, ხელისუფლება აკრიტიკებდა უკრაინასა და პრეზიდენტ ვოლოდიმირ ზელენსკის, ხოლო რუსეთის მიმართ უფრო ფრთხილი იყო. მოგვიანებით კრიტიკა ევროკავშირისა და შეერთებული შტატებისკენაც მიმართეს, დასავლეთს „მტრულ აქტორებად“ წარმოაჩენდნენ და ამტკიცებდნენ, რომ ისინი „გლობალური ომის პარტიის“ ნაწილია, რომელიც საქართველოს „მეორე ფრონტში“ ჩათრევას ცდილობს. ევროპას კი „ლიბერალურ ფაშიზმში“ ადანაშაულებდნენ.
მისივე განცხადებით, „ქართული ოცნება“ ღიად მოიხსენიებდა ჩინეთსა და ირანს მეგობრებად და პარტნიორებად. თორნტონმა ასევე ახსენა ფოტო, სადაც პრემიერ-მინისტრი ირაკლი კობახიძე „ჰამასის“ წარმომადგენლებთან ერთად დგას და აღნიშნა, რომ შეიცვალა წარმოდგენა იმაზე, ვინ არიან საქართველოს მეგობრები და ვინ – მოწინააღმდეგეები.
2024 წლის არჩევნებთან დაკავშირებით თორნტონმა განაცხადა, რომ ისინი სერიოზულად ხარვეზიანი იყო და ჩატარდა დაშინებისა და სხვა დარღვევების ფონზე. მიუხედავად ამისა, „ქართულმა ოცნებამ“ ძალაუფლება შეინარჩუნა, მალევე შეაჩერა ევროკავშირში გაწევრიანების პროცესი და წამოაყენა პოლიტიკური ოპოზიციის აკრძალვის ინიციატივა.
მისი თქმით, ამის შემდეგ საქართველოში ყოველდღიური საპროტესტო გამოსვლები მიმდინარეობს. დემონსტრანტებს ძალადობით ხვდებიან, აკავებენ სამოქალაქო ლიდერებს, ჟურნალისტებსა და პოლიტიკოსებს. თორნტონის განცხადებით, ქვეყანაში ამჟამად 121 პოლიტიკური პატიმარია. მათ შორის მან დაასახელა ჟურნალისტი მზია ამაღლობელი, რომლის გათავისუფლებისთვის მაკკეინის ინსტიტუტი იბრძვის.
თორნტონის თქმით, თითქმის ყოველ კვირას მიიღება ახალი კანონები, რომლებიც ეწინააღმდეგება საერთაშორისო და კონსტიტუციურ ვალდებულებებს სიტყვისა და შეკრების თავისუფლების დაცვის კუთხით. მაგალითად, მან მოიყვანა ე.წ. „ტროტუარის კანონი“, რომლის საფუძველზეც მოქალაქეებს საჯარო სივრცეში დგომისთვისაც კი აკავებენ.
ბრიფინგზე სიტყვით გამოვიდა ჯორჯ მეისონის უნივერსიტეტის მკვლევარი ოლესია ვართანიანიც, რომელმაც ყურადღება გაამახვილა საქართველოსა და აშშ-ს შორის ურთიერთობების შესაძლო „გადატვირთვაზე“. მისი თქმით, საჭიროა პროაქტიური ჩართულობა აშშ-ის მხრიდან, რათა საქართველოში არსებული პოლიტიკური კრიზისი გადაიჭრას.
ვართანიანმა აღნიშნა, რომ წარსულში საქართველოს პოლიტიკური ჩიხიდან გამოსვლისთვის გამოყენებული იყო როგორც შიდა დიალოგის მექანიზმები, ისე საგარეო მედიატორების ჩართულობა, მათ შორის ევროკავშირის. მისი თქმით, ერთ-ერთი მთავარი გაკვეთილი არის ის, რომ პოლიტიკური პროცესი ვერ იქნება წარმატებული, თუ არ არსებობს ძალაუფლების მშვიდობიანი ცვლილების რეალური პერსპექტივა.
ვართანიანის შეფასებით, მსგავსი პროცესები ძლიერი საგარეო გარანტორის გარეშე ვერ ხერხდება. წარსულში ეს როლი ევროკავშირმა შეასრულა, თუმცა მმართველმა ძალამ საჯაროდ განაცხადა, რომ ევროპული ინტეგრაციის გზის გაგრძელებას უახლოეს მომავალში არ გეგმავს.
მისი თქმით, ამ ვითარებაში შეერთებული შტატები შეიძლება მნიშვნელოვანი აქტორი გახდეს. მან ასევე აღნიშნა, რომ ბიძინა ივანიშვილთან დაკავშირებული სანქციები უკვე მოქმედებს და აშკარად ახდენს გავლენას „ქართული ოცნების“ დამფუძნებელზე. შესაბამისად, მისი შეფასებით, სანქციების სტრატეგიული გამოყენება შესაძლებელია საქართველოში რეალური პოლიტიკური პროცესის წასახალისებლად.
