TRİPP və Orta Dəhliz ABŞ-nin Cənubi Qafqaz strategiyasının mərkəzinə çevrilir - Rəy
Stiv Deyns Bakı səfəri
ABŞ Senatının Xarici Əlaqələr Komitəsinin üzvü, Avropa və Regional Təhlükəsizlik Əməkdaşlığı Alt Komitəsinin sədri Stiv Deynsin iyulun 7-də Bakıya səfəri və Prezident İlham Əliyevlə görüşü Azərbaycan-ABŞ münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldiyini təsdiqləyən mühüm addım kimi qiymətləndirilir.
Görüşlərdə TRİPP (Tramp Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu) tranzit dəhlizi, Orta Dəhlizin inkişafı, enerji və iqtisadi əməkdaşlıq, həmçinin Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin normallaşması kimi mövzular əsas yer tutub. Bu səfər Vaşinqtonun regionda konkret mexanizmlər və investisiya layihələri ilə iştirak etmək niyyətini açıq nümayişi hesab edilir.
Müzakirə edilənlər
Prezident İlham Əliyevlə görüşdə tərəflər strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələsini müzakirə ediblər. Əliyev qeyd edib ki, münasibətlər qarşılıqlı etibar əsasında sürətlə inkişaf edir və bu, Cənubi Qafqazın sabitliyi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensin Azərbaycana səfəri zamanı imzalanan Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası vurğulanıb.
Senator Deyns isə Prezident Əliyevin regional liderliyini və Ermənistanla sülh müqaviləsinin hazırlanması istiqamətində göstərdiyi səyləri yüksək qiymətləndirib. Görüşdə həmçinin TRIPP dəhlizinin regional nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsindəki rolu və Azərbaycan-ABŞ Senatı dialoqunun genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub.
Eyni gün iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov və SOCAR prezidenti Rövşən Nəcəflə keçirilən görüşlərdə isə praktiki iqtisadi əməkdaşlıq ön plana çıxıb. Tərəflər ticarət və investisiya imkanlarını, enerji sektorunu, süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat, kritik minerallar və sənaye sahələrini müzakirə ediblər. Xüsusilə Orta Dəhlizin beynəlxalq ticarətin gücləndirilməsi və regional inteqrasiyada oynadığı rol vurğulanıb.
Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası çərçivəsində yaradılmış İqtisadi Dialoq mexanizmi birgə layihələrin həyata keçirilməsi üçün əsas platforma kimi qeyd olunub. Bu görüşlər siyasi dialoqun artıq konkret iqtisadi və infrastruktur layihələrinə keçid etdiyinin göstəricisi sayılıb.
Ekspert rəyləri: Dəhlizlər və geosiyasi prioritetlər
Hökümətyönlü Caliber.az saytına danışan amerikalı analitik Andryu Koribko deyib ki, Deynsin Bakı görüşlərində əsas diqqət Orta Dəhlizin potensialının inkişafına və onun TRİPP ilə əlaqələndirilməsinə yönəlib. O, ABŞ-nin bu marşrutları Rusiyadan asılılığı azaltmaq üçün prioritetləşdirdiyini vurğulayıb.
Koribkonun fikrincə, Vaşinqton üçün Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsi artıq sadəcə enerji təchizatçısı deyil, həm də Avrasiya ticarət axınlarını yenidən formalaşdıran strateji qovşaqdır.
Həmin məqalədə Avstriyalı siyasi analitik Rudolf Valeev qeyd edib ki, ABŞ və Avropa İttifaqının Azərbaycana artan marağı Bakının regionda lider rolunu əks etdirir. Valeev əlavə edib ki, Yaxın Şərqdəki münaqişələr bitdikdən sonra bu marşrutların inkişafı qlobal iqtisadi sabitlik üçün vacib arteriyadır və Avropa daha çox siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalır, ABŞ isə konkret mexanizmlər təklif edir.
Bildirilir ki, bu fərq xüsusilə TRIPP-in həyata keçirilməsində də özünü göstərir: layihə yalnız nəqliyyat deyil, həm də sülh və iqtisadi asılılıq yaratmaq aləti kimi nəzərdə tutulub.
“Eurasianet”in 2025-ci ildə dərc edilən təhlilində qeyd olunur ki, ABŞ rəsmilərinin səfərləri Cənubi Qafqazda diplomatik hücumunun bir hissəsidir və əsas məqsəd Orta Dəhliz ticarətinin genişləndirilməsi ilə yanaşı, Azərbaycanla münasibətlərdəki soyuqluğu aradan qaldırmaqdır. O vaxtkı təhlilə görə, Vaşinqton artıq sadəcə bəyanatlarla kifayətlənmir, konkret infrastruktur və ticarət layihələri vasitəsilə regionda mövcudluğunu gücləndirməyə çalışır.
Pançboul Nyusun (Punchbowl News) 2025-ci il materialında isə bildirilir ki, həmin dövrdə Deynsin baş tutmuş səfəri səfəri (Bakı və İrəvana) Ermənistan-Azərbaycan sülh müqaviləsinin hazırlığında mühüm rol oynayıb və “bu, adi nümayəndə heyəti səfəri deyil, canlı danışıqlar prosesi idi”.
Bu qiymətləndirmə TRİPP-in 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən sammitdə elan edilməsi fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. TRİPP – Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən, Ermənistanın cənubundan (Meğri/Syunik istiqaməti) keçən multimodal dəhlizdir və sülh razılaşmasının ən konkret elementlərindən biri kimi qəbul olunur.
Geniş kontekst və strateji nüanslar
Azərbaycan-ABŞ münasibətləri son illərdə enerji təhlükəsizliyindən kənara çıxaraq, tranzit, rəqəmsal iqtisadiyyat və kritik minerallar sahələrinə doğru genişlənib. TRİPP və Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) bu genişlənmənin əsas sütunlarıdır.
Orta Dəhliz artıq Mərkəzi Asiya ölkələrinin Avropa bazarlarına çıxışı üçün ən qısa və siyasi cəhətdən daha az riskli alternativ hesab olunur. TRİPP isə bu sistemi tamamlayaraq, Naxçıvan vasitəsilə Türkiyəyə və oradan Avropaya birbaşa çıxış imkanı yaradır. Hər iki layihə Rusiya və İran marşrutlarından asılılığı azaltmaq məqsədi daşıyır – xüsusilə Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki gərginliklər fonunda bu, Vaşinqton üçün strateji prioritetə çevrilib.
Bununla yanaşı, enerji təhlükəsizliyi də müzakirələrin vacib hissəsi olaraq qalır. SOCAR-la görüşlər göstərir ki, Azərbaycan təkcə tranzit ölkəsi deyil, həm də ABŞ şirkətləri üçün investisiya və texnologiya mübadiləsi platforması kimi qəbul edilir. Kritik minerallar və rəqəmsal sahələrdə əməkdaşlıq isə gələcək iqtisadi diversifikasiya üçün yeni imkanlar açır.
Lakin bu strateji yaxınlaşmanın müəyyən nüansları və potensial riskləri də mövcuddur. İnsan haqları və demokratik islahatlar mövzuları çox vaxt iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarının arxasında qalır. Tarixi təcrübə göstərir ki, enerji və tranzit layihələri ilə bağlı strateji tərəfdaşlıqlarda belə məsələlər ikinci plana keçə bilir. Bu, qısamüddətli əməkdaşlıq üçün faydalı olsa da, uzunmüddətli sabitlik baxımından suallar yaradır.
Bundan əlavə, TRİPP və Orta Dəhliz kimi layihələr regional sabitlikdən çox asılıdır – İranla gərginlik, Ermənistan daxilində siyasi qarşıdurma və ya digər geosiyasi sarsıntılar onların həyata keçirilməsini ləngidə bilər.
Ermənistan tərəfindən baxanda TRİPP suverenlik və ərazi bütövlüyü məsələlərini gündəmə gətirir. Layihənin ABŞ və beynəlxalq podratçılar tərəfindən idarə olunması nəzərdə tutulsa da, Ermənistan ərazisindən keçməsi həssas məqam olaraq qalır. Buna baxmayaraq, iqtisadi qarşılıqlı asılılığın yaradılması sülh prosesinin ən güclü stimullarından biri kimi qiymətləndirilir.
Perspektivlər nələrdir?
Stiv Deynsin Bakı səfəri Azərbaycan-ABŞ strateji tərəfdaşlığının artıq bəyanatlar mərhələsini keçdiyini və konkret layihələrə keçid etdiyini göstərir. TRİPP-in həyata keçirilməsi və Orta Dəhlizin genişləndirilməsi təkcə nəqliyyat deyil, həm də regional sülh, iqtisadi inteqrasiya və geosiyasi tarazlığın yeni modelini formalaşdırır. Bu modeldə Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında körpü rolunu gücləndirir, ABŞ isə regionda təsirini artırmaq üçün iqtisadi və diplomatik alətlərdən istifadə edir.
Gələcəkdə uğur Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının praktiki mexanizmlərinin – İqtisadi Dialoq, birgə investisiya layihələri və TRİPP-in infrastrukturunun nə dərəcədə səmərəli işləyəcəyindən asılı olacaq.
Həmçinin Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin tam başa çatması və bütün tərəflərin maraqlarını nəzərə alan tarazlığın qorunması vacib şərtdir. Bu şərtlər yerinə yetirilərsə, Cənubi Qafqaz və Xəzər hövzəsi Avrasiya ticarət xəritəsində yeni, daha sabit və rəqabətədavamlı qovşaq kimi formalaşa bilər.
Cəmiyyətin və siyasətin izləyiciləri üçün bu səfər bir daha təsdiqləyir ki, regionun gələcəyi artıq təkcə enerji resursları ilə deyil, həm də nəqliyyat arteriyaları, rəqəmsal bağlantılar və qarşılıqlı etibar üzərində qurulacaq. ABŞ-nin bu prosesdə konkret təkliflərlə çıxış etməsi isə yeni imkanlar qədər yeni məsuliyyətlər də gətirir.
Stiv Deyns Bakı səfəri
