Həbsdə olan lider: Mixail Saakaşvili Gürcüstan siyasətini necə müəyyənləşdirir?
Mixail Saakaşvili Gürcüstan siyasətində
Gürcüstanın üçüncü prezidenti Mixail Saakaşvili artıq təxminən beş ildir həbsdədir. Buna baxmayaraq, o, Gürcüstan siyasətində mühüm fiqur olaraq qalır.
Hakim “Gürcü Arzusu” partiyası siyasi kampaniyasını hələ də “Saakaşvilinin qayıdışı” təhlükəsi üzərində qurur. Müxalifətin əhəmiyyətli hissəsi isə hələ də ona münasibəti ilə müəyyənləşir.
- Saakaşvili Zelenskidən onu mülki hərbi əsirlər siyahısına daxil etməyi xahiş edib
- Mixail Saakaşvili “pencək işi”nə görə 9 il həbs cəzasına məhkum edilib
Niyə keçmiş prezident artıq hakimiyyətdə olmadığı, seçkilərdə iştirak edə bilmədiyi və uzun illərdir azadlığı məhdudlaşdırıldığı halda ölkənin əsas siyasi fiqurlarından biri olaraq qalır?
-
Mixail Saakaşvili kimdir?
Mixail Saakaşvili 1995-ci ildə Gürcüstan siyasətinə daxil olub. ABŞ-dən Gürcüstana qayıtdıqdan sonra o dövrün parlament sədri Zurab Jvaniyanın dəvəti ilə prezident Eduard Şevardnadzenin siyasi komandasına qoşulub. Həmin il o, o vaxt hakimiyyətdə olan “Vətəndaşlar İttifaqı” partiyasının siyahısı ilə parlamentə deputat seçilib.
1995-1998-ci illərdə parlamentin Hüquq Məsələləri Komitəsinin sədri olub. Məhz bu dövrdə onun gənc islahatçı siyasətçi obrazı formalaşmağa başlayıb. 2000-2001-ci illərdə ədliyyə naziri vəzifəsinə təyin edilib. Həmin vaxta qədər artıq hökumətdəki korrupsiyanı açıq şəkildə tənqid edirdi. 2001-ci ildən Saakaşvili müxalifətə keçib. 2003-cü ildə “Vahid Milli Hərəkat” partiyasını təsis edib.
2003-cü ildə Saakaşvilinin rəhbərliyi ilə ölkədə tarixə “Qızılgül inqilabı” kimi düşən inqilab baş verib. Bu inqilabın siması kimi Saakaşvili ölkənin əsas siyasi fiquruna çevrilib.
2004-cü ildə Mixail Saakaşvili Gürcüstan prezidenti seçilərək genişmiqyaslı islahatlara başlayıb. Cənubi Qafqazın əsas islahatçı ölkəsi kimi Gürcüstan Qərbin diqqət mərkəzinə düşüb. Lakin bu proses çoxsaylı pozuntularla da müşayiət olunub. Məsələn, Saakaşvili hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirməkdə və insan hüquqlarını pozmaqda tənqid olunurdu.
2012-ci il oktyabrın 1-də Gürcüstanda parlament seçkiləri keçirilib. Müstəqil Gürcüstan tarixində ilk dəfə hakimiyyət seçkilər yolu ilə dəyişib. Hakimiyyətə Rusiyada varlanmış oliqarx Bidzina İvanişvilinin yaratdığı “Gürcü Arzusu” koalisiyası gəlib, Mixail Saakaşvilinin partiyası isə müxalifətə keçib.
Mixail Saakaşvili 2013-cü ilin oktyabrına qədər Gürcüstan prezidenti olub. Səlahiyyət müddəti başa çatdıqdan sonra Ukraynaya gedib. 2015-ci ildə Ukrayna prezidenti Pyotr Poroşenko ona Ukrayna vətəndaşlığı verib və mayın 30-da Odessa vilayətinin qubernatoru təyin edib.
Buna baxmayaraq, Saakaşvili Gürcüstanın siyasi həyatından kənarda qalmayıb. O, mütəmadi siyasi bəyanatlarla çıxış edir və partiyasının idarə olunmasında iştirak edirdi. 2020-ci ildə “Güc birlikdədir” müxalifət koalisiyasının baş nazir postuna namizədi olub. “Gürcü Arzusu”nun seçkiləri saxtalaşdırmasından sonra müxalifət koalisiyası seçkiləri boykot edib, daha sonra isə tədricən dağılıb.
2021-ci il oktyabrın 1-də, səkkiz illik mühacirətdən sonra Mixail Saakaşvili Gürcüstana qayıdıb. Bu müddətdə “Gürcü Arzusu” ona qarşı bir sıra cinayət işləri açmışdı. Saakaşvili ölkəyə qayıdan kimi saxlanılıb. Bundan sonra keçmiş prezident aclıq aksiyasına başlayıb və bu fonda onun səhhəti kritik həddə çatıb.
2022-ci il mayın 12-də Saakaşvili “Vivamed” klinikasına köçürülüb. 2025-ci il noyabrın 12-də isə yenidən cəzaçəkmə müəssisəsinə qaytarılıb.
_________________________________________
Saakaşvili həbsxanada
Mixail Saakaşvilinin Facebook səhifəsinin 1,3 milyon izləyicisi var. Səhifədə hər gün bir neçə paylaşım dərc olunur, yüzlərlə repost və minlərlə şərh toplanır.
Məsələn, 2026-cı il iyunun 22-də Saakaşvili beş paylaşım edib. Onların arasında, xüsusilə müxalifəti tənqid etdiyi 1900 sözlük manifest də var.
Saakaşvili Facebook-da hər şey haqqında yazır. Paylaşımların əksəriyyəti daxili siyasət və partiya xəbərlərinə həsr olunur. Bununla yanaşı, dünyada baş verən aktual hadisələrin təhlilinə, təbriklərə və başsağlığı mesajlarına da rast gəlinir. O, tez-tez kiçik qızı ilə videoları və ya komediya şoularından fraqmentləri paylaşır.
Son paylaşımlarından birində Mixail Saakaşvili yeni saç düzümünə diqqət çəkib. O yazıb ki, təkcə saç düzümünü dəyişməyib, həm də partiyasında böyük dəyişikliklər elan edib.
Yeni saç düzümü həqiqətən də “Vahid Milli Hərəkat”da ciddi rezonans doğurub, partiyanın sədrinin dəyişəcəyi məlum olub.
Saakaşvili namizədi özü seçib. Bu, jurnalist və aktivist Nanuka Jorjoliani olub. O, bu barədə Nanukanın yekun razılığını almadan əvvəl Facebook-da yazıb.
Maraqlıdır ki, “Milli Hərəkat”ın sədri Tina Bokuçava bu xəbəri Saakaşvilinin paylaşımından öyrənib.
Bu xəbərin ardınca qızğın müzakirə başlayıb.
“O, İvanişvili kimi qeyri-formal liderdir. Partiya mövqeyi yoxdur, daxili demokratiya yoxdur, müzakirə yoxdur. Mişa necədirsə, elə də qalır. Onu dəyişmək mümkün deyil. O, inanılmaz dərəcədə eqosentrikdir”, – siyasi şərhçi İrakli Melaşvili hesab edir.
Belə bir sual yaranır: həbsdə olan prezident bu qədər aktiv olmağı necə bacarır? Onun səhifəsini kim və necə idarə edir? Bu sual çoxlarını düşündürür, halbuki vəkilləri texniki detalları açıqlamaqdan imtina edir.
Onlar bildirirlər ki, Saakaşvilinin əslində internetə çıxışı yoxdur. Deyilənə görə, prezidentin çoxlu vəkili var. Onlardan kimsə hər gün ona baş çəkir.
Saakaşvili bir dövr kimi
Ekspertlər qeyd edirlər ki, Saakaşvilinin təsirini yalnız onun indiki siyasi fəaliyyəti ilə izah etmək olmaz.
Gürcüstan siyasətində çox lider olub, lakin onların yalnız az qismi bir dövrün simvoluna çevrilib.
Mixail Saakaşvili məsələsində söhbət sadəcə ayrıca bir siyasətçidən getmir. Onun adı dövlətin radikal transformasiyası, korrupsiya ilə mübarizə, dövlət xidmətlərinin islahatı və Qərbə inteqrasiyanın sürətlənməsi ilə assosiasiya olunur.
Eyni zamanda onun hakimiyyəti gücün bir əldə cəmləşməsi, həbsxana qalmaqalları, 7 noyabr etirazlarının dağıdılması və mediaya təzyiq ittihamları ilə əlaqələndirilir.
Məhz buna görə Saakaşvili hələ də cəmiyyətdə barəsində vahid fikir olmayan fiqur olaraq qalır. Ona münasibətdə emosiyalar demək olar ki, heç vaxt neytral olmur.
Politoloq Gia Nodia qeyd edir ki, Saakaşvili vəzifədən getdikdən sonra da təsirini qoruyan siyasətçi tipinə aiddir, çünki onun adı müəyyən tarixi dövrlə assosiasiya olunur.
“Gürcü Arzusu” hökumətinin rolu
Ekspertlər hesab edirlər ki, “Saakaşvili faktoru”nun qorunub saxlanmasında hökumət mühüm rol oynayır. “Gürcü Arzusu” partiyası uzun müddətdir gələcəyi “Gürcü Arzusu” ilə Saakaşvilinin qayıdışı arasında seçim kimi təqdim etməyə çalışır.
“Seçim etmək lazımdır”, – ölkənin qeyri-rəsmi idarəçisi Bidzina İvanişvili hələ 2011-ci ildə, siyasi karyerasına yenicə başlayarkən ilk müsahibələrindən birində demişdi:
“Biz insanlara aydın seçim verməliyik. Saakaşvili xoşunuza gəlir? Allah köməyiniz olsun, onu dəstəkləyin. Amma elə oyun oynamayın ki, guya nə bu tərəfdəsiniz, nə də o tərəfdə. Bu, ikili standartdır. <…> Hər kəs dəqiq müəyyən etməlidir ki, kimi dəstəkləyir: məni, yoxsa Saakaşvilini. Mənim üçün bu qütbləşmə prinsipialdır”.
“Gürcü Arzusu” bütün seçki kampaniyalarını “qanlı doqquz il (Saakaşvili hakimiyyəti)” və “Saakaşvilinin qayıdışı” qorxusu üzərində qurur. Bu, onun əsas siyasi strategiyasıdır.
İrakli Melaşvilinin fikrincə, Saakaşvili faktorunun daim saxlanmasında sistemli maraq var. Bu, “Gürcü Arzusu”nun hakimiyyətdə qalması üçün əlverişli üsuldur.
“Heç bir siyasətçi (həbsdə çoxlu siyasətçi var) həbsxanada öz fikirlərini ictimaiyyətə çatdırmaq üçün Mixail Saakaşvili qədər imkanlara malik olmayıb. Bu barədə düşünməyə dəyər. Bununla bağlı milyonlarla sui-qəsd nəzəriyyəsi uydurmaq olar. Əgər hökumət Saakaşvilinin hərəkətlərini bəyənməsəydi, ona bunu etməyə icazə verməzdi. Onun məhkəmə prosesləri mitinqlərə çevrilib”.
Müxalifət və liderlik böhranı
Gürcüstanın siyasi sisteminin formalaşmasında, o cümlədən Mixail Saakaşviliyə münasibətdə müxalifət də rol oynayır. Gürcüstanda partiya sistemi böyük ölçüdə şəxslərdən asılıdır.
Bir çox Qərb demokratiyasında partiyalar konkret liderlərdən daha önəmli olduğu halda, Gürcüstanda bunun əksi müşahidə olunur.
“Gürcü siyasətində şəxsiyyətin rolu var, lider mühümdür, bu, təkcə Gürcüstan siyasətinə aid deyil”, – siyasi şərhçi David Zurabişvili izah edir. O, Mixail Saakaşvilinin hökumətində çalışıb və onu yaxşı tanıyır.
Gürcüstanda müxalifətin əhəmiyyətli hissəsi uzun illər Mixail Saakaşvilinin siyasi irsinə münasibəti ilə müəyyənləşib: ya onun ətrafında birləşib, ya da ondan uzaqlaşmağa çalışıb.
“Qaxarianın partiyası (“Gürcü Arzusu”nun keçmiş baş nazirinin müxalifət partiyası, JAMnews) və “Lelo” istisna olmaqla, yaradılan siyasi partiyalar “Vahid Milli Hərəkat”dan qopub. Hökumət də buna töhfə verib. Ən azı bu prosesi asanlaşdırıb. Bu insanların hamısı az-çox Saakaşvili dövründə, onun dəstəyi ilə siyasətə gəlib. Mişanın hakimiyyəti dövründə onlar siyasi fiqurlar, “danışan başlar” kimi formalaşıblar. Onlar onunla bağlıdırlar və bu orbitdən çıxa bilmirlər”, – İrakli Melaşvili hesab edir.
Ekspertlərin fikrincə, Saakaşvili müxalifətin cəmiyyətin etibar edəcəyi liderlər irəli sürə bilməməsi faktından çox yaxşı istifadə edir:
“Hətta “Milli Hərəkat”da da lider seçilə bilmədi. Nika Melianın (partiyanın keçmiş sədri, hazırda həbsdədir, JAMnews) şansı var idi. Amma o, bir qədər “böyüyən” kimi dərhal neytrallaşdırıldı”, – İrakli Melaşvili JAMnews-a şərhində bildirib.
Onun sözlərinə görə, bu, çox təcrübəli siyasi texnologiyadır.
“Saakaşvili bu yolla siyasi fiqur statusunu qoruyur, “Gürcü Arzusu” partiyası isə hakimiyyətini saxlayır. O, Saakaşviliyə bu dixotomiyanı qorumaqda kömək edir”.
Müxalifət Saakaşvilinin kölgəsindən çıxa biləcəkmi?
Gürcüstan müxalifəti qarşısında duran əsas suallardan biri budur: o, nəhayət Mixail Saakaşvilidən uzaqlaşaraq müstəqil siyasi proqram formalaşdıra biləcəkmi?
Politoloq Gia Nodia bunun yaxın gələcəkdə baş verəcəyini gözləmir:
“Yalnız Saakaşvilinin həyatında hər şeyi kökündən dəyişəcək bir hadisə baş versə, o siyasətlə məşğul olmaq istəmədiyini bəyan etsə və fəaliyyətini, o cümlədən sosial şəbəkələrdəki aktivliyini dayandırsa, bəlkə bu mümkün olar. Amma mən belə perspektiv görmürəm. Mixail Saakaşvili həbsdə qalmasının onu ikinci plana keçirəcəyindən qorxur. Buna görə də fiziki yoxluğunu sosial şəbəkələrdəki fəaliyyəti ilə kompensasiya etməyə çalışır”.
Son vaxtlar qərbyönlü müxalifətdə parçalanma baş verib. “Milli Hərəkat” da daxil olmaqla bir sıra partiyalar müxalifət alyansı yaradıblar.
Alyans üzvləri bir-birini açıq şəkildə tənqid edirlər. Tənqidlərin əsas hədəflərindən biri də Mixail Saakaşvilidir. Nəticədə Saakaşvilinin partiyasının alyansdan çıxmasının məqsədəuyğun olub-olmaması ilə bağlı müzakirələr başlayıb.
“Müxalifət ya güclənməlidir, ya da Mişanı kənarda qoyaraq yenidən təşkilatlanmalıdır. Mişanın olduğu hər bir birlikdə o, həmin birliyi dağıtmaq fürsətindən istifadə edəcək. O düşünür ki, əsas siyasi amil olaraq qalmasa, siyasi baxımdan sağ qala bilməyəcək”, – İrakli Melaşvili hesab edir.
Lakin onun fikrincə, müxalifətin burada ciddi problemi var: “Saakaşvili bir məsələdə haqlıdır. Müxalifət onun partiyasının səslərini istəyir, amma Mişanın özünü istəmir. Bu mümkün deyil. Saakaşvili buna razılaşmayacaq. Ona görə də müxalifət Mişanın səsləri olmadan işləməyi öyrənməlidir”.
David Zurabişvilinin fikrincə, “Milli Hərəkat”dan kənar siyasi qüvvələrin zəifliyi müasir siyasi spektrin əsas problemlərindən biridir:
“İvanişviliyə mənfi münasibət “Milli Hərəkat”ın keçmiş tərəfdarlarından qat-qat genişdir və cəmiyyətin daha çox təbəqəsini əhatə edir. Amma siyasi qüvvələr güclü alternativ qrup yarada bilmirlər. Elə bir qrup ki, heç olmasa reytinq baxımından “Milli Hərəkat”a qarşı tarazlıq yaratsın. Buna görə də seçicilərin böyük bir hissəsi çaşqın və tərəddüd içindədir”.
Bu vəziyyət Gürcüstan siyasətinə nə dərəcədə zərər vurur və çıxış yolu nədir?
Ekspertlərin fikrincə, bu suala birmənalı cavab yoxdur. Problem Saakaşvilinin mövcudluğunda deyil, Gürcüstan siyasətinin Saakaşvili-İvanişvili dixotomiyasını aşa bilməməsindədir.
Müxalifət bu vəziyyəti dəyişə biləcəkmi? Ekspertlər hesab edirlər ki, burada əsas amil eqodur.
“Söhbət həm Saakaşvilinin, həm də ayrı-ayrı müxalifət partiyalarının təmkin nümayiş etdirməsindən gedir. Hər kəs özünü saxlamağı bacarmalıdır, amma bu, çətin görünür. Bu, həm də eqo, siyasi mədəniyyət və belə bir düşüncə tərzi ilə bağlıdır ki, heç nəyi olduğu kimi saxlamaq olmaz, mütləq reaksiya vermək və bunu mümkün qədər sərt etmək lazımdır”, – Gia Nodia deyir.
İrakli Melaşvilinin fikrincə, problem partiyaların birləşib-birləşməməsində deyil. Əsas məsələ real alternativin və yeni ideyaların ortaya çıxmasıdır:
“Saakaşviliyə və “Gürcü Arzusu”na alternativ ola biləcək ideyalar yoxdur. Nə ideya var, nə də konkret proqram. İdeyalar olmayanda, bütün partiyalar eyni şeyi təkrarlayanda çıxış yolu tapmaq çox çətin olacaq”.
“Partiyaların öz seçicisi olmalıdır”, – David Zurabişvili hesab edir. “Bu partiyaların əsas problemi strateji hesablamalarının olmamasıdır. Onlar hökuməti devirməyə fokuslanıblar, amma bunun üçün resursları yoxdur. “Milli Hərəkat”dan kənar elektorat səfərbər edilməsə, heç nə kömək etməyəcək”.
Ekspertlərin fikrincə, bu vəziyyət dəyişməsə, ölkə iki siyasi qütb arasında sıxışıb qaldığı reallıqda yaşamağa davam edəcək. Belə şəraitdə yeni siyasi mərkəz və alternativ formalaşdırmaq çətin olacaq. Onlar hesab edirlər ki, bu reallığı aşmaq mövcud siyasi sistem üçün əsas sınağa çevriləcək.
Mixail Saakaşvili Gürcüstan siyasətində
