Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi: Cənubi Qafqaz üçün yeni strateji imkanlar və Azərbaycanın çoxvektorlu siyasəti
Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi
7 avqustda Məkkədə imzalanmış Birgə Müdafiə Sazişi müsəlman dünyasının üç aparıcı dövləti arasında kollektiv müdafiə öhdəliyinin rəsmiləşdirilməsi ilə regionun təhlükəsizlik arxitekturasında mühüm addımdır.
Səudiyyə Ərəbistanı Veliaht Şahzadəsi Məhəmməd bin Salman, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Pakistan Baş naziri Şəhbaz Şərifin imzaladığı sənəd hər hansı bir tərəfə qarşı silahlı hücumun digərlərinə də yönəlmiş hesab edilməsini nəzərdə tutur.
Bu razılaşma eyni zamanda Cənubi Qafqazın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına strateji təsir potensialı daşıyır.
Məkkə Birgə Müdafiə Sazişinin konteksti
Saziş 2025-ci ilin sentyabrında Səudiyyə-Pakistan Strateji Qarşılıqlı Müdafiə Sazişinin üzərində qurulub. Rəsmi açıqlamalarda o, sırf müdafiə xarakterli, heç bir ölkəyə (o cümlədən İrana) qarşı yönəlməyən və dini-məzhəb əsaslılıq təşkil etməyən bir çərçivə kimi təqdim olunur.
Tərəflər onun genişlənməyə açıq olduğunu vurğulayırlar. Türkiyə Xarici İşlər naziri Hakan Fidan razılaşmanı texniki baxımdan NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər adlandıraraq, nazirlər səviyyəsində komitə və Səudiyyə Ərəbistanında yerləşəcək katibliyin yaradılacağını bildirib. Ərdoğanın vizyonu isə ilkin üçlüyü aşaraq digər ölkələrin, o cümlədən Misirin mümkün iştirakını nəzərdə tutur.
Razılaşmanın gücü tərəflərin tamamlayıcı üstünlüklərindədir. Türkiyə NATO-nun ikinci ən böyük ordusuna və xüsusən pilotsuz uçuş aparatları sahəsində inkişaf etmiş müdafiə sənayesinə malikdir. Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə resursları, enerji ehtiyatları və İslam simvolizmi gətirir. Pakistan isə böyük təcrübəli ordusu və müsəlman əksəriyyətli ölkələr arasında yeganə nüvə silahına malik dövlət statusu ilə fərqlənir.
Bununla belə, bu, NATO tipli inteqrasiya olunmuş komandanlıq strukturu deyil; əməliyyat detalları hələ müəyyənləşdirilməkdədir.
Genişlənmə perspektivləri və Cənubi Qafqaz rakursu
Fidan 9 avqustda “Report”a verdiyi açıqlamada Cənubi Qafqaz ölkələri ilə oxşar birgə müdafiə razılaşmasını istisna etmədiyini bildirib.
O, Türkiyənin Yaxın Şərq, Qafqaz, Aralıq dənizi və Avropa arasında strateji körpü rolunu vurğulayıb və Azərbaycan–Ermənistan yekun sülh prosesinin təhlükəsizlik və iqtisadi perspektivlər yaratdığını, bu isə gələcəkdə belə bir çərçivəyə zəmin hazırlaya biləcəyini qeyd edib.
Bu bəyanat rəsmi dəvət deyil, lakin region üçün uzunmüddətli senarilərin müzakirəsinə yol açır.
Azərbaycanın mövqeyi və İsrail münasibətləri məsələsi
Azərbaycan artıq hər üç üzv ilə sıx əlaqələrə malikdir. 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsi Türkiyə ilə qarşılıqlı yardımı ehtiva edir. Türkiyə-Azərbaycan-Pakistan (TAP) trilateral formatı, o cümlədən 2025-ci ildə Laçında keçirilən sammitlər, müdafiə sənayesi əməkdaşlığı və Səudiyyənin artan investisiya maraqları mövcuddur. Bakı formal razılaşmanın xaricində qalsa da, üç paytaxtla imtiyazlı münasibətlərini qoruyur.
İsrail məsələsi burada xüsusi diqqət tələb edir. Bir sıra sosial media hesablarında Azərbaycanın bu Sazişə qoşulacağı halda “İsraili tanımaqdan imtina edəcəyi” kimi fikirlər yer alıb.
Azərbaycanın İsrail ilə dərin strateji tərəfdaşlığı – 2020-ci ildəki müharibədə həlledici rol oynamış silah sistemləri, neft ixracı, kəşfiyyat və texnologiya əməkdaşlığı uzunmüddətli və etibarlıdır.
Məkkə üçlüyü tərəfindən Azərbaycanın İsrail ilə münasibətlərini kəsməsi və ya tanımasını ləğv etməsi barədə rəsmi tələb və ya şərt rəsmi mənbələrdə yer almayıb. Bakı dəfələrlə Türkiyə ilə İsrail arasında sakit vasitəçilik praktikasını nümayiş etdirib. Formal qoşulma bu balansı sınağa çəkə bilər, lakin hazırkı siyasət çoxvektorlu çevikliyi prioritet hesab edir. “Azərbaycanın qoşulması üçün İsrail tanımasını tərk etməsi şərtdir” iddiaları konkret sübuta əsaslanmır və hələlik şayiə səviyyəsində qalır.
Faydalar və risklər: çoxvektorlu siyasət kontekstində
Cənubi Qafqaz və Azərbaycan üçün potensial faydalar arasında kollektiv çəkindirmənin güclənməsi, müdafiə-sənaye və texnoloji imkanlar, Səudiyyə kapitalının axını, Orta Dəhliz sinerjiləri, türk və daha geniş müsəlman həmrəyliyinin simvolik möhkəmlənməsi, eləcə də xarici təhlükəsizlik zəmanətləri ilə bağlı suallar fonunda strateji muxtariyyətin artması daxildir.
Azərbaycan tərəfdaşlarının yaxınlaşmasından formal üzvlük olmadan da yararlanaraq, Qərb, İsrail, Mərkəzi Asiya və digər istiqamətlərdə manevr sahəsini qoruya bilər.
Risklər də mövcuddur: Yaxın Şərq münaqişələrinə (İranla bağlı gərginliklər) cəlb olunma ehtimalı, İsrail ilə münasibətlərinə və Qərb qavrayışına təzyiq, Ermənistanla sülh prosesinə və ya İran/Rusiya ilə əlaqələrə mənfi təsir, habelə yeni çərçivənin institusional yetişməmişliyi (avtomatik olaraq hərbi qüvvə göndərmək öhdəliyinin hələ dəqiqləşdirilməməsi) nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycanın müstəqil, blokdan kənar xarici siyasət ənənəsi erkən tam üzvlüyü ehtimaldan uzaq edir.
Qoşulma ehtimalları və çoxvektorlu siyasətin sərhədləri
Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasəti onu yeni regional təşəbbüslərdən avtomatik kənarlaşmağa imkan vermir. Bakı əməkdaşlıq etdiyi tərəflərin maraqlarını tarazlaşdırmağa çalışır və fürsət yarandıqda platformalara qoşulmağa meyllidir. 2026-cı ildə ABŞ Prezidenti Donald Trampın təşəbbüsü ilə yaradılan Sülh Şurasına (Board of Peace) təsisçi üzv kimi qoşulması bu yanaşmanın praktik nümunəsidir. Türkiyə və Pakistanla mövcud sıx münasibətlər, TAP formatı və Şuşa Bəyannaməsi isə Məkkə çərçivəsinə maraq doğura bilər.
2026-cı il İran müharibəsi bu balansın praktiki sərhədlərini daha aydın göstərdi. Rəsmi olaraq Azərbaycan neytrallıq bəyan etmiş, İranın suverenliyini dəstəklədiyini və ərazisinin üçüncü ölkələrə qarşı istifadə olunmadığını dəfələrlə vurğulamışdı. Lakin bəzi beynəlxalq medialar (o cümlədən CNN) müharibə dövründə İsrail xüsusi qüvvələrinin və kəşfiyyat elementlərinin Azərbaycan ərazisində yerləşdirildiyi iddia olunmuş, Bakı isə bu iddiaları “tamamilə əsassız” adlandırmışdır.
Bir sıra analitik mərkəzlər (INSS və digərləri) isə Azərbaycanın mövqeyini “rəsmi neytrallıq bəyanatları ilə praktiki uyğunlaşma arasında təmkinlə saxlanılan balans” kimi qiymətləndirmişdi. Türkiyənin müharibəyə qoşulmaması və Bakıya ehtiyatlı mövqe tövsiyə etməsi də bu xəttin formalaşmasına təsir göstərmişdi.
Bu dinamika Məkkə sazişi kontekstində əlavə məna kəsb edir. Sazişin “birinə hücum hamıya hücumdur” prinsipi və Səudiyyə Ərəbistanının müharibə zamanı İran zərbələrinə məruz qalaraq cavab tədbirləri görməsi, kollektiv müdafiə öhdəliyinin real gərginliklərdə necə işləyə biləcəyini göstərir. Azərbaycanın İsrail ilə dərin strateji tərəfdaşlığı, Türkiyə və Pakistanla mövcud ittifaq münasibətləri və Səudiyyə ilə artan əlaqələri bir araya gəldikdə, bəzi ekspertlər belə hesab edir ki, bu konvergensiya Bakını Məkkə tipli çərçivələrə daha çox maraq göstərməyə sövq edə bilər.
Beləliklə, Azərbaycan üçün əsas sual qoşulub-qoşulmamaq deyil, mövcud tərəfdaşlıqların (Türkiyə, Pakistan, Səudiyyə və İsrail) yaxınlaşmasından formal öhdəlik götürmədən necə yararlanmaqdır. Çoxvektorlu siyasət məhz bu çevikliyi təmin edir.
Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi
