Կորոնավիրուսն ու օրենքը․ ադրբեջանական կարանտինի իրավաբանական կողմը
Ներկայացնում ենք, թե ինչ օրենքներ են խախտել իշխանությունները համավարակի ժամանակահատվածում և ինչո՞ւ դա մարդկանց չի զարմացրել
Կորոնավիրուսի համավարակի ժամանակ ադրբեջանական իշխանությունները մեկ ու կես ամսով երկիրը կարանտինի տակ առան՝ հարկադիր, տնից իշխանության թույլտվությամբ դուրս գալու պայմանով, տուգանքներով և կալանքներով։
Քաղաքացիները, որքան ուժ ունեին, դիմադրում էին և ձգտում խուսափել կարանտինից։ Քննարկվում էր կարանտինի անհրաժեշտությունը, դրա ազդեցությունը տնտեսության վրա և դրա հետևանքները, սակայն շատ քիչ էին քննարկումներն այն մասին, թե որքանով է կատարվածը համապատասխանում ադրբեջանական օրենսդրությանը։
Որո՞նք են կարանտինի «իրավաբանական դասերը»։ Ի՞նչ էր տեղի ունենում և այժմ ի՞նչ է տեղի ունենում երկրի օրենքի և կարգի հետ համավարակի ֆոնին։ Ի՞նչ խնդիրներ է վեր հանել կորոնավիրուսը։
Բժշկություն և ոստիկանություն․ ինչ–որ բան այն չէր
«Ես ու հղի կինս մեր մի տարեկան երեխայի հետ տանը նստած էինք, – պատմում է Անարը։ — Տղաս ատամ էր սկսել հանել, և ջերմությունը բարձրացել էր։ Այն երկար ժամանակ չէր իջնում, և ես շտապօգնություն կանչեցի։ Բժիշկը, զննելով երեխայիս, ասաց որ նա առողջ է, սակայն ինքը պարտավոր է կորոնավիրուսի թեստ անել։ Ես դեմ չէի։ Անալիզ վերցրին, դիմեդրոլ ներարկեցին, երեխան քնեց, հաջորդ օրը զարթնեց արդեն լիովին առողջ, վազում էր, խաղում»։
Մի քանի օրից Անարին գիշերը զանգահարել են ինֆեկցիոն բաժանմունքից և սկսել հարցեր պարզել։ Հրաժարվելով ցույց տալ երեխայի անալիզների արդյունքները՝ բժիշկները ցանկացել են գալ և հոսպիտալացնել նրան, որ ընտանիքից առանձին լինի։ Շտապօգնության բրիգադը երկու անգամ ոստիկանության հետ եկել է Անարի տուն, սակայն նա չի համաձայնել որդուն նրանց տալ։
Արդյունքում՝ օգնել է Անարի ընկերը, որը լավ կապեր է ունեցել։ Այլևս ոչ մի թեստ չեն արել, ընտանիքին պարզապես հանգիստ են թողել։
«Սակայն կատարվածը մեր նյարդերի հաշվին էր, գլխավորապես՝ հղի կնոջս։ Հարևանների համար էլ շոու սարքեցին»։
Փաստաբան Սամիրա Աղաևան կարծում է, որ այս դեպքն Անձնական և ընտանեկան կյանքը հարգելու իրավունքի մասին եվրոպական կոնվենցիայի ութերորդ հոդվածի կոպտագույն խախտում է։ Եվ տեղի օրենսդրության՝ նույնպես։
Սա այն բազում խախտումներից միայն մեկն է, որոնք տեղի են ունեցել Ադրբեջանում կորոնավիրուսի համաճարակի ընթացքում․
- մարդկանց են հոսպիտալացրել առանց նրանց համաձայնության;
- հրաժարվել են այլ հիվանդությունները բուժել կորոնավիրուսի կասկածելու պատճառով;
- ճիշտ չեն հայտնել կարանտինում մնալու ժամկետները;
- կարանտինի տակ են առել՝ հրավիրելով «միայն թեստ հաձնելու»։
Այս ամենը թեև բազմաթիվ, բայց մասնավոր դեպքեր էին։ Այնուամենայնիվ, նրանք բոլորն արտացոլում էին ընդհանուր խնդիրը․ գործընթացի բոլոր մասնակիցները չէին հասկանում, թե ինչ իրենք կարող են անել և չեն կարող անել «վերևից իջեցված» հրամանները կատարելիս։
Կարանտինի ապօրինի «հիմքը»
Ադրբեջանական սահմանադրության տեսանկյունից մարդկանց ստիպողաբար տներում փակելը, կարանտինի խախտման համար տուգանելը, քաղաքներ փակելը և այլն կարելի է միայն արտակարգ դրություն հայտարարելուց հետո։ Այլապես այդ ամենը խախտում է ազատ տեղաշարժի մասին հոդվածը (Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանադրության հոդված 28), որն, ըստ էության, մարդու հիմնարար ազատություններից մեկն է (Իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի արձանագրություն 4)։
Այսպիսով, ադրբեջանական կառավարության «կարանտինային» բոլոր որոշումներն ապօրինի էին։
Ապօրինի է անգամ ԱԴ ժամանակահատվածում
Իսկ որոշ միջոցներն ընդհանրապես ապօրինի էին ցանկացած դեպքում, օրինակ, sms-թույլտվությունների համակարգի շնորհիվ, որի օգնությամբ պետք էր տնից դուրս գալու թույլտվություն ստանալ, իշխանությունները տեղեկություններ ստացան այն մասին, թե ինչ հեռախոսահամար է օգտագործում յուրաքանչյուր քաղաքացի։ Օպերատիվ շտաբ պետք էր ուղարկել անձնագրի համարը։
Ըստ փաստաբան Սամիրա Աղաևայի՝ դա քաղաքացիների իրավունքների կոպիտ խախտում է, և նման մեթոդն ապօրինի կլիներ անգամ ԱԴ ռեժիմի պայմաններում։
Ընդդիմության դեմ պայքար
Ադրբեջանի շատ իրավապաշտպաններ, արտասահմանյան կազմակերպություններ և ակտիվիստներ կարծում են, որ կարանտինային միջոցներն աշխատում էին ոչ թե վարակի տարածմանը խոըչնդոտելու, այլ քաղաքացիների նկատմամբ համատարած վերահսկողություն և գաղտնալսում իրականացնելու և ընդդիմությանը հետապնդելու համար։
Համավարակի ընթացքում ձերբակալվել են մոտ հարյուր ակտիվիստներ և ընդդիմադիրներ, ըստ պաշտոնական վարկածի՝ կարանտինային ռեժիմի խախտման համար։
Մարտի 19–ին նախագահ Իլհամ Ալիևը Նովրուզ տոնի կապակցությամբ շնորհավորական ուղերձ էր հղել քաղաքացիներին, խոսել վարակի հետ կապված իրավիճակի մասին և նշել, որ ընդդիմությունը համավարակի առնչությամբ խուճապ է տարածում, և այն պետք է մեկուսացվի․
«Նրանք թշնամիներ են, և մենք դա պետք է բացահայտ ասենք․․․ Այդ պատճառով էլ այս հիվանդության ժամանակահատվածում գործելու են հարաբերությունների բացարձակ նոր կանոններ։ Չի բացառվում, որ ինչ–որ պահի նաև արտակարգ դրություն հայտարարվի։ Նման դեպքում այդ հինգերորդ շարասյան ներկայացուցիչների մեկուսացումն արդեն պատմական անհրաժեշտություն կդառնա»։
Դրանից մի քանի օր անց սկսեցին ձերբակալել ընդդիմադիր գործիչներին։ Հիմնականում՝ «Ժողովրդական ճակատ» կուսակցությունից, որը հրաժարվում է իշխանության հետ երկխոսության մեջ մտնել։
Ինչո՞ւ ոչ ոք չի բողոքում
Փիլիսոփա Ռահման Բադալովը կարծում է, թե չարժե զարմանալ, որ Ադրբեջանում արտակարգ դրություն չի հայտարարվել, քանի որ եկիրը երբեք էլ իրավական դաշտում չի ապրել․
«Սա ինչ–որ եվրոպական երկիր չէ, որում մարդիկ ուշադրություն են դարձնում նրան, որ իշխանությունն ապօրինի է գործում։ Ընդհակառակն, ապրում ենք «Հայրիկն ասաց, պետք է լսել» սկզբունքով։ Ընդ որում, երբ օրենքը խախտելու հնարավորություն կա, քաղաքացիներն էլ են այն խախտում։
Բանն այն է, որ ժողովրուրդն ընդհանուր առմամբ, սովոր չէ ապրել ազատ պետությունում, քանի որ ազատ պետություն նա չի ունեցել երբեք։ Նա կարողանում է դիմադրել, սակայն չի կարողանում կիրառել իր իրավունքները»։
Կոշտ միջոցների արդյունքները
Կոշտ ուժային միջոցները, որոնք Ադրբեջանում շատերի հավանությանն էին արժանանում «մերոնց հետ միայն այսպես է կարելի» փաստարկով, չնպաստեցին կորոնավիրուսի հետ կապված իրավիճակի բարելավմանը։ Ընդհակառակը, կարանտինային ռեժիմի թուլացումից անմիջապես հետո վարակվածների թիվը սկսեց սրընթաց աճել։
Սոցցանցերում ավելի ու ավելի հաճախ են մտքեր հնչում, թե իշխանությունների նպատակը ոչ թե վարակի դեմ պայքարն էր, այլ հենց տուգանքներ կիրառելն ու ձերբակալություններն իրականացնելը։
