ქოლ-ცენტრების ჩრდილოვანი ინდუსტრია საქართველოში: ძალაუფლება, ფული და შერჩევითი მართლმსაჯულება
ქოლ-ცენტრები საქართველოში
მასალა მომზადებულია “საერთაშორისო-გამჭვირვალობა საქართველოს” (TI) ახალი კვლევის მიხედვით.
______________________
ბოლო წლებში საქართველოში მოქმედი თაღლითური “ქოლ-ცენტრების“ შესახებ ინფორმაცია პერიოდულად ჩნდებოდა როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო მედიის გამოძიებებში. დასავლეთის ქვეყნების მოქალაქეებისგან მოპარული თანხები, მილიონობით დოლარი და ევრო, ამ სქემების უკან მდგომი კრიმინალური ქსელების მასშტაბზე მიუთითებს.
თუმცა, მიუხედავად მრავალი საგამოძიებო სიუჟეტისა და ოფიციალური განცხადებებისა, მთავარი კითხვა უცვლელი რჩება: რატომ ვერ ახერხებდა სახელმწიფო ამ ინდუსტრიის დემონტაჟს წლების განმავლობაში?
ბოლო დროის მოვლენებმა, მათ შორის მაღალი რანგის ფიგურების წინააღმდეგ დაწყებულმა გამოძიებებმა კიდევ უფრო გააძლიერა ეჭვი, რომ საქმე მხოლოდ ორგანიზებულ თაღლითობასთან არ გვაქვს.
უფრო ფართო სურათი მიუთითებს სისტემაზე, სადაც სამართალი შერჩევითად მოქმედებს, ხოლო კრიმინალური ქსელები ხშირად პოლიტიკურ მფარველობასაც იღებენ.
მოპარული მილიონები
2022 წელს ერთ-ერთმა მამხილებელმა, რომელიც თავად მუშაობდა თაღლითური ქსელის IT სპეციალისტად, დეტალურად აღწერა ამ ბიზნესის მასშტაბი. მისი თქმით, ერთი აქტიური ქოლ-ცენტრი დასავლეთის ქვეყნებიდან ყოველდღიურად დაახლოებით 50,000-დან 500,000 დოლარამდე უკანონო შემოსავალს იღებდა.
იმ დროისთვის საქართველოში მსგავსი ოფისების რაოდენობა ასეულებს აღწევდა, ხოლო დასაქმებულთა რაოდენობა – ათასებს. მამხილებლის შეფასებით, ეს ინდუსტრია ყოველდღიურად მილიონობით დოლარს აგენერირებდა.
საკმაოდ ახლოსაა ამ შეფასებასთან ოფიციალური მონაცემებიც. 2026 წლის დეკემბერში, საქართველოს გენერალურმა პროკურატურამ განაცხადა, რომ 2021-2023 წლებში ქვეყანაში კვლავ მოქმედებდა რამდენიმე ათეული თაღლითური ქოლ-ცენტრი, მიუხედავად ხელისუფლების მიერ გამოცხადებული ბრძოლისა.
საერთაშორისო ჟურნალისტური ქსელის OCCRP-ის 2025 წლის მარტის გამოძიებამ კიდევ უფრო კონკრეტული სურათი წარმოაჩინა. მათ მიერ გამოვლენილ ერთ საშუალო ზომის ქსელს სამი წლის განმავლობაში 35.3 მილიონი დოლარი ჰქონდა მოპარული. მხოლოდ ერთ, შვიდკაციან გუნდს თვეში დაახლოებით 420,000 დოლარის “გამომუშავების“ გეგმა ჰქონდა დასახული.
თუ ამ მონაცემები ინდუსტრიის საშუალო მასშტაბად მივიჩნევთ, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ საქართველოში მოქმედი მრავალი ქსელის მიერ დასავლეთის მოქალაქეებისთვის მიყენებული ზარალი შესაძლოა 350 მილიონიდან ერთ მილიარდ დოლარზე მეტს აღწევდეს.
როგორ მუშაობს თაღლითური ქოლ-ცენტრი
გარედან ეს ოფისები ხშირად ჩვეულებრივ IT კომპანიებს ჰგავს: თანამედროვე ბიზნეს-ცენტრებში განთავსებულ სივრცეებს, სადაც ახალგაზრდა თანამშრომლები უცხო ენებზე საუბრობენ. სინამდვილეში კი მათ უკან რთული ფსიქოლოგიური და ტექნიკური სქემაა.
1. სატყუარა
პროცესი იწყება სოციალური ქსელებით. “აფილირებული“ მარკეტინგული კომპანიები ავრცელებენ რეკლამებს, რომლებიც სწრაფ ფინანსურ მოგებას ჰპირდება მომხმარებლებს. ხშირად გამოიყენება ცნობილი ადამიანების ყალბი ვიდეოებიც. მაგალითად, ხელოვნური ინტელექტით შექმნილი გამოსახულებები, თითქოს ინვესტიციას რეკომენდაციას უწევენ.
2. პირველი კონტაქტი
რეგისტრაციის შემდეგ მსხვერპლს ქოლ-ცენტრის ოპერატორი უკავშირდება. ისინი უცხო ენებზე საუბრობენ და ხშირად გამოგონილ სახელებს იყენებენ. მსხვერპლს სთხოვენ მცირე დეპოზიტს, ჩვეულებრივ 250 დოლარს ან ევროს – “სავაჭრო ანგარიშის გასააქტიურებლად“.
3. მოგების ილუზია
გადარიცხვის შემდეგ მსხვერპლი იღებს წვდომას ონლაინ პლატფორმაზე, სადაც თითქოს ჩანს მისი ინვესტიციის ზრდა. სინამდვილეში ეს მხოლოდ სიმულაციაა. თანხა უკვე მოპარულია, ხოლო პლატფორმა მხოლოდ ნდობის გასამყარებლად გამოიყენება.
4. ფსიქოლოგიური ზეწოლა
შემდეგ საქმეში ერთვება უფრო გამოცდილი თანამშრომელი, ე.წ. “ბროკერი“. სწორედ ის ცდილობს მსხვერპლთან პირადი კავშირის შექმნას და მას არწმუნებს დამატებითი თანხების ჩადებაში – ზოგჯერ ცხოვრების დანაზოგის, სესხის ან გაყიდული ქონების სახით.
5. დაბლოკვა
როდესაც მსხვერპლი ფულის გამოტანას ცდილობს, სისტემა “ხარვეზს“ აჩვენებს. ჩნდება დამატებითი გადასახადები, დაზღვევა ან სხვა საბაბები. ამ დროს თანხა უკვე კრიპტოვალუტაშია გადატანილი და სხვადასხვა ანონიმურ საფულეში განაწილებული.
6. მეორადი თაღლითობა
ხშირად მსხვერპლს მოგვიანებით უკავშირდება თითქოს “იურისტი“ ან “ფულის დაბრუნების სამსახური“. რეალურად ეს იგივე ჯგუფია, რომელიც დამატებით საფასურს ითხოვს “საქმის გამოსაძიებლად“.
ხელშეუხებელი მფარველები
2021-დან 2024 წლამდე ქართულ ტელევიზიებში ათობით საგამოძიებო სიუჟეტი გავიდა თბილისში მოქმედი თაღლითური ოფისების შესახებ. გამოძიებაში ჩაერთნენ დასავლეთის ქვეყნების სამართალდამცავი უწყებებიც.
ოფიციალური მონაცემებით, ამ პერიოდში დაახლოებით 100 ადამიანის წინააღმდეგ დაიწყო სისხლისსამართლებრივი დევნა, თუმცა საქმე ძირითადად დაბალი რგოლის თანამშრომლებს შეეხო. ქსელების ორგანიზატორები და სავარაუდო პოლიტიკური მფარველები პასუხისმგებლობისგან თავს არიდებდნენ.
პრობლემის მასშტაბზე მიუთითებდა საერთაშორისო პოლიტიკური რეაქციაც. 2024 წელს აშშ-ის კონგრესის ჰელსინკის კომისიამ გაავრცელა განცხადება, სადაც საუბარი იყო ქოლ-ცენტრებისგან გენერირებული “შავი ფულის“ შესაძლო როლზე საქართველოს შიდა პოლიტიკაში.
მამხილებლის ჩვენება
2022 წელს ერთ-ერთმა ყოფილმა თანამშრომელმა, რომელიც თაღლითური ქსელის IT სპეციალისტად მუშაობდა, დეტალურად აღწერა სისტემის შიდა სტრუქტურა. სატელევიზიო ინტერვიუში მან დაასახელა რამდენიმე გავლენიანი ფიგურა, რომლებიც, მისი თქმით, სხვადასხვა ქსელის მფარველობას უზრუნველყოფდნენ.
მისი მონათხრობის მიხედვით, ერთ-ერთი მთავარი ბენეფიციარი შესაძლოა ყოფილიყო ბიზნესმენი უჩა მამაცაშვილი, საქართველოს არაფორმალური მმართველის, ბიძინა ივანიშვილის ნათესავი. ასევე დასახელდნენ სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ყოფილი უფროსი გრიგოლ ლილუაშვილი და ყოფილი გენერალური პროკურორი ოთარ ფარცხალაძე.
ბრალდებები მაშინ ოფიციალურად უარყვეს და საქმეს სამართლებრივი გაგრძელება არ მოჰყოლია.
საერთაშორისო გამოძიება
2025 წლის მარტში საერთაშორისო ჟურნალისტურმა კონსორციუმმა OCCRP-მა გამოაქვეყნა გამოძიება, რომელმაც თბილისის ერთ-ერთი ქოლ-ცენტრის საქმიანობა დეტალურად აღწერა.
გამოძიების მიხედვით, ჯგუფის ოფისი სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის შენობიდან დაახლოებით 500 მეტრში მდებარეობდა და წლების განმავლობაში შეუფერხებლად მუშაობდა.
ჟურნალისტებმა შეძლეს 6,000-ზე მეტი მსხვერპლის იდენტიფიცირება ევროპიდან, ბრიტანეთიდან და კანადიდან, რომლებსაც ამ ქსელმა 2022-2025 წლებში მინიმუმ 35.3 მილიონი დოლარი მოპარა.
პოლიტიკური ბზარი და დაკავებები
2025 წლის დეკემბერში პროკურატურამ დააკავა სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის ყოფილი უფროსი გრიგოლ ლილუაშვილი, რომელსაც თაღლითური ქოლ-ცენტრების მფარველობა ედება ბრალად.
მისი დაკავება მოხდა მას შემდეგ, რაც იგი ხელისუფლების არაფორმალურ ლიდერთან, ბიძინა ივანიშვილთან, პოლიტიკური გავლენის კონფლიქტში აღმოჩნდა.
მანამდე ლილუაშვილი სასამართლოში წარმატებით იცავდა თავს ტელეკომპანიების წინააღმდეგ, რომლებიც წლების განმავლობაში მას ქოლ-ცენტრების მფარველობაში ადანაშაულებდნენ. სასამართლომ მაშინ ჟურნალისტური გამოძიებები ცილისწამებად მიიჩნია.
ოთარ ფარცხალაძის საქმე
2026 წლის თებერვალში პროკურატურამ სისხლისსამართლებრივი დევნა დაიწყო ყოფილი გენერალური პროკურორის, ოთარ ფარცხალაძის და ძმები მიქაძეების წინააღმდეგ. საქმე ეხება ფულის გათეთრებასა და თაღლითობას, რომელიც, სავარაუდოდ, ქოლ-ცენტრების ქსელთან იყო დაკავშირებული.
ფარცხალაძე წლების განმავლობაში ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ფიგურად ითვლებოდა ხელისუფლების გარემოცვაში. მაშინაც კი, როცა იგი აშშ-მა დაასანქცირა, საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა სპეციალური რეგულაცია მიიღო, რომელიც სანქციების გავლენას ამსუბუქებდა.
მის წინააღმდეგ გამოძიება დაიწყო მხოლოდ მას შემდეგ, რაც იგი სხვა სისხლის სამართლის საქმეშიც აღმოჩნდა ფიგურანტი, ე.წ. კანონიერი ქურდის ძმის, ბიზნესმენ ლევან ჯანგველაძის მკვლელობის საქმეში.
პრობლემა, რომელიც არ ქრება
ხმაურიანი დაკავებების მიუხედავად, სისტემა არ დაშლილა. საერთაშორისო და ადგილობრივი ჟურნალისტური გამოძიებები მიუთითებს, რომ თაღლითური ქოლ-ცენტრები საქართველოში კვლავ მოქმედებენ.
მამხილებლები ამტკიცებენ, რომ სამართალდამცავები ხშირად აკავებენ მხოლოდ რიგით ოპერატორებს ან დაბალი რანგის “ბროკერებს“. ორგანიზატორები კი, როგორც წესი, პასუხისმგებლობას თავს არიდებენ.
ზოგიერთ შემთხვევაში დაკავებულები საპროცესო შეთანხმებას აფორმებენ ან ჯარიმას იხდიან და უკვე მოპარული ფულით მალევე თავისუფლდებიან. კრიტიკოსების თქმით, ეს პრაქტიკა ფაქტობრივად გზავნილს უგზავნის ინდუსტრიის მონაწილეებს: ყველაზე უარეს შემთხვევაში მათ მხოლოდ მოპარული თანხის დაბრუნება მოუწევთ.
შერჩევითი სამართალი
ქოლ-ცენტრების საქმე საქართველოში უფრო ფართო პრობლემას აჩენს: მართლმსაჯულების შერჩევითობას.
ბოლო წლების ქრონოლოგია აჩვენებს, რომ გამოძიებები ხშირად იწყება არა მაშინ, როდესაც მტკიცებულებები პირველად ჩნდება, არამედ მაშინ, როდესაც პოლიტიკური გარემო იცვლება და გავლენიანი ფიგურები ძალაუფლებას კარგავენ.
ამ ფონზე მთავარი კითხვა კვლავ პასუხგაუცემელია: თუ თაღლითური ქსელები მართლაც წლების განმავლობაში მუშაობდნენ ქვეყნის დედაქალაქში, რატომ გახდა მათი გამოძიება შესაძლებელი მხოლოდ მაშინ, როდესაც ძალაუფლების შიდა ბალანსი შეიცვალა?
