რატომ გამოიწვია ირანის ბირთვულმა პროგრამამ, საბოლოოდ, სამხედრო დაპირისპირება აშშ-სა და ისრაელთან

ირანის ბირთვული პროგრამა, აშშ-ის დარტყმები

28 თებერვალს, დილით, აშშ-სა და ისრაელის მიერ ირანზე სარაკეტო თავდასხმები, სერიოზული მზადების ფონზე განხორციელდა. ამ დროისთვის აშშ-ს რეგიონში გამანადგურებლებისა და სამხედრო გემების უზარმაზარი ფლოტი ჰქონდა თავმოყრილი.

ესკალაციის მთავარი მიზეზი გახდა აშშ-ის პრეზიდენტის, დონალდ ტრამპის მოთხოვნა, მიეღწია შეთანხმებისთვის ირანთან ბირთვულ პროგრამის შემცირებაზე. ტრამპმა ირანს ომი გამოუცხადა ასევე იმიტომ, რომ ხედავს ქვეყნის ხელმძღვანელობის შეცვლის შესაძლებლობას, ბოლო დროს ირანში განვითარებული ფართომასშტაბიანი ეროვნული პროტესტების ფონზე.

ხელისუფლებამ პროტესტის ჩახშობა მხოლოდ მასობრივი ძალადობით შეძლო, რამაც ათასობით მომიტინგე იმსხვერპლა.

ირანისთვის ომის გამოცხადების ისტორიულ ვიდეო მიმართვაში დონალდ ტრამპმა მოუწოდა „ირანის ამაყ ხალხს“, აშშ-ის სამხედრო ოპერაციის დასრულების შემდეგ აიღონ კონტროლი საკუთარ მთავრობაზე.

მთავარი უთანხმოებები

ირანმა იმედოვნებდა ომის თავიდან აცილებას, თუმცა მუდმივად ხაზს უსვამდა თავის უფლებას ურანის გამდიდრებაზე.

ამასთან, თეირანი უარს აცხადებდა სხვა საკითხების განხილვაზე, როგორიცაა – მისი პროგრამა გრძელ რადიუსზე მოქმედი რაკეტების შესაქმნელად და ისეთი ტერორისტული დაჯგუფებების მხარდაჭერა, როგორიცაა ჰამასი და ჰეზბოლა.

ურანი – ეს არის ბირთვულ ელექტროსადგურებში გამოყენებული საწვავი. მაგრამ მაღალი გამდიდრების შემთხვევაში, შესაძლებელია მისი გამოყენება ბირთვული იარაღის შესაქმნელად.

ირანი ამტკიცებს, რომ მას აქვს უფლება განავითაროს ბირთვული ენერგია მშვიდობიანი მიზნებისთვის, მათ შორის გამდიდრებისთვის, და რომ არ შეიძლება მას ჩამოართვან ისეთი ტექნოლოგიები, რომელიც სხვა ქვეყნებს აქვთ.

შეერთებული შტატები აღიარებს ირანის უფლებას სამოქალაქო ბირთვულ ენერგიაზე, მაგრამ არ ენდობა თეირანის გარანტიებს, რომ ურანის გამდიდრების პროგრამა მხოლოდ მშვიდობიან მიზნებს მოემსახურება.

რა შეიძლება იყოს ირანის მხრიდან დათმობაზე უარის თქმის მიზეზი?

ეროვნული სიამაყე

თეირანისთვის მისი ბირთვული პროგრამა თანამედროვე ერის იდენტობის საკითხია. ირანი არის ქვეყანა, სადაც 92 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. ის ამაყობს 2500-წლიანი ცივილიზაციით, რომელიც ოდესღაც ძველ ბერძნებსა და რომაელებთან იყო კონკურენციაში. მისი ისტორიული თვითაღქმაა, რომ ის მთავარი ცივილიზაციური ძალაა, და არა პერიფერიული ქვეყანა, რომელზეც სხვა სახელმწიფოები გავლენას მოახდენენ.

ამიტომ, ბირთვული ტექნოლოგიების განვითარება არ არის უბრალოდ ტექნიკური მიღწევა, არამედ ირანის სუვერენიტეტისა და გლობალურ ძალამდე ამაღლების დასტური.

„თუ ირანი მთლიანად უარს იტყვის ურანის გამდიდრებაზე, მკაცრი ხაზის წარმომადგენლები ამას, სავარაუდოდ, კაპიტულაციად აღიქვამენ, განსაკუთრებით თუ სანქციების შემსუბუქება შეზღუდული იქნება“, – განუცხადა CNN-ს ბრიტანული ანალიტიკური ცენტრის, Chatham House-ის წარმომადგენელმა, სანამ ვაკილმა.

გავლენის ბერკეტები

მაშინაც კი, თუ ირანი გულწრფელად აცხადებს, რომ არასდროს შეეცდება ატომური ბომბის შექმნას, ურანის გამდიდრება მას ძლიერ სტრატეგიულ ბერკეტს აძლევს გავლენებისთვის.

ბირთვული იარაღის შექმნის ზღვარზე მყოფ სახელმწიფოდ წარმოჩენა ირანის ლიდერებს საშუალებას აძლევს, თავიდან აიცილონ იძულება ან მოწინააღმდეგეების თავდასხმა.

ირანმა ეს მას შემდეგ აჩვენა, რაც ტრამპი 2015 წლის ბირთვული შეთანხმებიდან გავიდა. თეირანმა თანდათან ურანი იმ დონემდე გაამდიდრა, რაც მნიშვნელოვნად აღემატება სამოქალაქო ელექტროენერგიის წარმოებისთვის საჭირო ნორმებს.

ვაშინგტონისადმი მიძღვნილი ირიბი გზავნილი ნათელი იყო: 2015 წლის შეთანხმება ადგენდა საერთაშორისო შემოწმებად შეზღუდვებს ურანის გამდიდრებაზე ირანში, ხოლო მისი გარეშე ეს შეზღუდვები აღარ მოქმედებდა.

მაგრამ ამ სტრატეგიამ ირანს საპირისპირო შედეგი მოუტანა. ვაშინგტონის შეთანხმებისკენ დაბრუნების ნაცვლად, ამან 2025 წლის ივნისში გამოიწვია ისრაელის მოულოდნელი თავდასხმა და ირანის ტერიტორიაზე პირველი პირდაპირი ამერიკული სამხედრო დარტყმები.

„12-დღიან ზაფხულის ომს და აშშ-სა და ისრაელის დარტყმების მასშტაბსა და სიზუსტეს, სავარაუდოდ, უნდა დაერწმუნებინა თეირანი, თავისი სტრატეგია გადაეხედა”, – განუცხადა CNN-ს დენი ციტრინოვიჩმა, ისრაელში დაფუძნებული “ეროვნული უსაფრთხოების კვლევების ინსტიტუტის” მკვლევარი.

მეორე მხრივ, ირანმა განახორციელა საპასუხო რაკეტული დარტყმა ისრაელის მიმართულებით, ასევე დაესხა თავს აშშ-ს სამხედრო ბაზებს ბაჰრეინში, ქუვეითში, ყატარსა და არაბთა გაერთიანებულ საემიროში.

ამჟამად ირანში ინტერნეტი პრაქტიკულად სრულიად გათიშულია – როგორც ეს მოხდა წინა წელს ისრაელის მიერ განხორციელებული სარაკეტო დარტყმის დროს და ახლახან მასობრივი საპროტესტო აქციების დროს.