Ankara-Yerevan münasibətlərinin normallaşmasında gecikmənin günahkarı kimdir? Bakı nə dərəcədə təsir edir?
Türkiyə-Ermənistan normallaşma prosesi
Ermənistan parlamentinin sədri Alen Simonyan İstanbulda jurnalistlərlə söhbətində Türkiyə-Ermənistan normallaşmasının ləngiməsinə görə Azərbaycanın təsirini önə çəkib.
“Bir tərəfdən, Azərbaycan bizimlə danışıqlar aparır, digər tərəfdən isə Türkiyənin bizimlə danışıqlar aparmasına imkan vermir. Bu, qəribə vəziyyətdir. Türkiyə sanki bu münasibətlərin girovuna çevrilib”, – deyə Simonyan bildirib.
O əlavə edib ki, əvvəl sərhədin Qarabağ məsələsi həll olunandan sonra açılacağı deyilirdi, sonra isə Ermənistan-Azərbaycan sülh sazişi gündəmə gəlib. “17 maddə” üzrə razılaşma əldə olunsa da, nəticə alınmayıb.
Bu açıqlama, Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Antalya Diplomatiya Forumunda Türkiyənin Ermənistanla normallaşmanı “Azərbaycanla koordinasiyada addım-addım” apardığını deməsindən dərhal sonra verildiyi üçün xüsusi diqqət çəkib.
Məsələni aktual edən məhz bu ziddiyyətli görüntüdür: bir tərəfdən Ankara və Yerevan 2022-ci ildən normallaşma kanallarını açıq saxlayır, digər tərəfdən Türkiyə rəhbərliyi bu prosesi açıq şəkildə Bakı-Yerevan sülh xətti ilə bağlayır.
Buna görə Simonyanın iddiası təkcə emosional siyasi bəyanat deyil, regiondakı iki paralel prosesin – Türkiyə-Ermənistan yaxınlaşması ilə Ermənistan-Azərbaycan sülhünün əslində nə dərəcədə bir-birinə bağlandığı sualını yenidən gündəmə gətirir.
Tarixi və siyasi fon
Tarixi fon aydındır. Türkiyə Ermənistanın müstəqilliyini 1991-ci ildə tanıyıb, amma diplomatik münasibətlər qurulmayıb.
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi mövqeyinə görə, Ankara 1993-cü ildə Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğalından sonra Ermənistanla quru sərhədini bağlayıb.
Ermənistan XİN də Türkiyənin 1993-cü ildə hava və quru sərhədlərini bağladığını, yalnız hava sərhədinin 1995-ci ildə yenidən açıldığını qeyd edir.
Yəni sərhədin bağlanması tarixi olaraq yalnız Ankara-Yerevan ikitərəfli mübahisəsi deyil, Qarabağ münaqişəsinin regional nəticəsi kimi formalaşıb.
Bu xətt son illərdə daha da institusional xarakter alıb. 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini “müttəfiqlik” səviyyəsinə qaldırıb və sənəddə “bir millət, iki dövlət” tezisi siyasi irs kimi təsbit olunub.
Təhlillər də göstərir ki, Ankara-Yerevan normallaşmasının qarşısındakı əsas maneə onilliklər boyu Qarabağ münaqişəsi və Bakı-Ankara strateji uyğunlaşması olub. Başqa sözlə, Türkiyənin mövqeyi yalnız hansısa “lobbi” təzyiqindən deyil, enerji, təhlükəsizlik, nəqliyyat və regional nüfuz maraqlarından qaynaqlanır.
Bu baxımdan Türkiyənin Azərbaycanla həmrəyliyi emosional şüardan çox geosiyasi seçimin bir hissəsidir.
Simonyanın dediklərinin təhlili
Faktlar göstərir ki, Simonyanın arqumentində həqiqət payı var, amma o, mənzərəni tam əks etdirmir.
2021-ci ilin sonundan başlayan yeni normallaşma prosesində Ruben Rubinyan və Serdar Kılıç altı dəfə görüşüb. 1 iyul 2022-ci ildə tərəflər üçüncü ölkə vətəndaşları və diplomatlar üçün quru sərhədinin açılmasına razılaşıb.
Birbaşa hava əlaqəsi 2022-ci ilin fevralından bərpa olunub, 2023-cü ilin əvvəlindən birbaşa hava yük daşımalarına icazə verilib. 29 dekabr 2025-ci ildə isə diplomatik, xidməti və xüsusi pasport sahibləri üçün viza prosedurunun sadələşdirilməsi elan olunub və Ermənistan tərəfinin məlumatına görə, bu rejim 1 yanvar 2026-dan qüvvəyə minib.
Rəsmi bəyanatlarda “tam normallaşma” hədəfi və “ilkin şərt olmadan” dialoq vurğulanır.
Amma eyni zamanda Ankara substantiv irəliləyişi açıq şəkildə Bakı-Yerevan sülh sazişi ilə əlaqələndirir.
Türkiyə XİN 2025-ci ilin avqustunda Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində əldə olunan irəliləyişi alqışlayaraq “qardaş Azərbaycan”ın səylərini dəstəklədiyini bildirmişdi. Noyabrda Hakan Fidan parlamentdə demişdi ki, Türkiyə Ermənistanla münasibətləri yalnız Azərbaycan və Ermənistan yekun sülh sazişi imzalayandan sonra tam normallaşdırmağa hazır olacaq.
Prezident Ərdoğan isə 17 apreldə Antalyada bu xətti yenidən təsdiqləyib: normallaşma “Azərbaycanla koordinasiya” içində aparılır.
Bu səbəbdən Simonyanın “Azərbaycan amili” barədə dedikləri tam əsassız görünmür; lakin bunu yalnız Bakının “maneəsi” kimi təqdim etmək də sadələşdirmədir, çünki Türkiyə bu ardıcıllığı öz rəsmi siyasəti kimi dəfələrlə ifadə edib.
Üstəlik, 8 avqust 2025-də Vaşinqtonda 17 bəndlik mətn paraflansa da, sülh sazişinin imzalanması Ermənistan konstitusiyası və digər açıq qalan məsələlər səbəbindən hələ baş tutmayıb.
Azərbaycandakı reaksiyalar
Azərbaycandakı reaksiyalarda əsas istiqamət belədir: Ankara Ermənistanla bağlı qərarları Bakının diktəsi ilə deyil, Bakı ilə strateji uzlaşma əsasında verir.
“Caliber.az”da Simonyanın mövqeyini polemik şəkildə tənqid edilərək yazılır ki, Türkiyə sərhədin açılmasını “girovluq” səbəbindən deyil, Azərbaycanla qardaşlıq və müttəfiqlik prinsiplərinə uyğun olaraq yekun nizamlanmadan sonra mümkün sayır.
Eyni məqalədə Ərdoğanın Antalya bəyanatı əsas arqument kimi təqdim olunur. Bu yanaşma Azərbaycanın hökumətyönlü analitik mühitində üstün mövqeyi əks etdirir: Türkiyə müstəqil siyasət aparır, amma onun regional prioritetləri Bakı ilə sıx uzlaşır.
Bu çərçivədə media xəbərləri də koordinasiyanın açıq saxlandığını göstərir.
Regional kontekst
Simonyanın açıqlamasını Antalya Diplomatiya Forumunun fonundan ayrı oxumaq çətindir. 17-19 apreldə keçirilən forumda Ermənistan bu dəfə xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və xüsusi nümayəndə Ruben Rubinyanla deyil, xarici işlər nazirinin müavini Vahan Kostanyanla təmsil olundu.
Bu, 2022-dən bəri ilk dəfə idi ki, İrəvan Antalya platformasında daha aşağı səviyyədə iştirak edirdi.
Ermənistan tərəfi səbəbi rəsmi şəkildə izah etməyib, amma “Camnyus”a danışan ekspertlər bunu Türkiyənin sərhədin açılması üzrə əvvəlki razılaşmaları hələ də icra etməməsinə narazılıq siqnalı kimi şərh edirlər.
Eyni vaxtda Kostanyan Antalyada türkiyəli həmkarı Berris Ekinci ilə görüşüb və “CNN Türk”ə deyib ki, Ermənistan siyasi və texniki baxımdan sərhədi açmağa hazırdır, proses isə Ankaradan asılıdır. Bu da göstərir ki, kanal bağlanmayıb, sadəcə mesaj sərtləşib.
Daxili siyasi təqvim də önəmlidir. Ermənistanda parlament seçkiləri 7 iyun 2026-da keçiriləcək və həm ATƏT, həm də regional analitiklər bunu ölkənin xarici kursu üçün kritik səsvermə kimi qiymətləndirirlər.
Azərbaycanlı politoloq Fərhad Məmmədov da martda demişdi ki, Ermənistanda seçkilərin və mümkün konstitusiya referendumunun nəticələri sülh gündəliyinə ciddi təsir göstərəcək. Bu fonda Simonyanın sərt tonu həm də daxili auditoriyaya hesablanmış mesaj kimi görünə bilər: hökumət Türkiyə ilə yaxınlaşmanı davam etdirir, amma bunu “birtərəfli güzəşt” kimi təqdim etməməyə çalışır.
Paralel olaraq İstanbulda Numan Kurtulmuşun Ermənistanın Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan formatına qoşulması ideyasını gündəmə gətirməsi göstərir ki, üçtərəfli və ya çoxtərəfli regional formatlar tam bağlanmayıb; əksinə, sülh olarsa, genişlənə bilər.
Türkiyə-Ermənistan normallaşma prosesi
