Azərbaycanın Milli Superkompüter Mərkəzi planı nə vəd edir?
Azərbaycanın Milli Superkompüter Mərkəzi
Azərbaycan hökuməti 2026-2028-ci illər üçün Rəqəmsal İnkişafın Sürətləndirilməsi üzrə Fəaliyyət Planı çərçivəsində Milli Superkompüter Mərkəzinin yaradılmasını nəzərdə tutur.
Mərkəz süni intellekt (Sİ) layihələrinin həyata keçirilməsi, yüksək hesablama gücünün təmin edilməsi və ölkənin texnoloji potensialının artırılması məqsədi daşıyır. “AzInTelecom”un iştirakı ilə qurulan bu mərkəz, rəsmi açıqlamalara görə, Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya strategiyasının mühüm elementlərindən biri olacaq.
Bu addım ölkənin neftdən asılı iqtisadiyyatdan uzaqlaşma və yeni sahələrdə rəqabət qabiliyyətini artırma cəhdləri ilə üst-üstə düşür. Lakin ekspertlər hesab edir ki, belə iri miqyaslı layihələrin uğuru təkcə texniki infrastrukturun yaradılmasından deyil, həm də insan kapitalı, qanunvericilik bazası və beynəlxalq əməkdaşlığın keyfiyyətindən asılıdır.
Hazırda nə açıqlanıb?
- Layihəni əsasən AzInTelecom (“AZCON Holding”in tərkibində olan dövlətə yaxın bulud xidmətləri operatoru) həyata keçirir.
- Artıq 2025-ci ilin dekabrında “AzInTelecom” tərəfindən Azərbaycanın ilk Superkompüter Mərkəzi istifadəyə verilib.
- Mərkəzdə “NVIDIA” H200 GPU çipləri istifadə olunur.
- İnfrastruktur “Lenovo” şirkətinin texnologiyası üzərində qurulub.
Yəni texnoloji təchizat baxımından əsas tərəfdaşlar “NVIDIA” – ABŞ və “Lenovo” – Çin mənşəli qlobal şirkətlərdir.
Nə açıqlanmayıb?
- Milli Superkompüter Mərkəzi üçün əlavə güclər hansı ölkələrdən və ya şirkətlərdən alınacaq?
- Böyük həcmli texnologiya transferi hansı dövlətlərlə aparılacaq (məsələn, Çin, ABŞ, Avropa ölkələri, Rusiya və ya başqa)?
- Məlumatların saxlanması və emalı üzrə xarici tərəfdaşların rolu nə olacaq?
- ABŞ-ın ixrac nəzarəti qaydalarına (“NVIDIA” çiplərinin ixracı ilə bağlı məhdudiyyətlər) necə yanaşılacaq?
Bu, niyə vacibdir?
“NVIDIA” kimi şirkətlərin yüksək performanslı çipləri hazırda ciddi geosiyasi nəzarət altındadır. ABŞ hökuməti bu texnologiyaların müəyyən ölkələrə ixracını məhdudlaşdırır.
Əgər Azərbaycan gələcəkdə daha böyük gücə malik superkompüter qurmaq istəyirsə, bu məsələdə hansı ölkələrlə işləyəcəyi çox vacibdir.
Texnoloji modernləşmə və Sİ ambisiyaları
Superkompüter mərkəzi Azərbaycanın süni intellekt və böyük verilənlər (big data) sahəsində ambisiyalarını əks etdirir.
Rəsmi sənədlərdə qeyd olunur ki, mərkəz elmi tədqiqatlar, səhiyyə, enerji və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə Sİ tətbiqlərini dəstəkləyəcək. Bu, ölkənin “Ağıllı şəhər”, “rəqəmsal hökumət” və innovasiya ekosistemi qurmaq planlarının bir hissəsidir.
Bəzi texnologiya ekspertləri bu addımı müsbət qiymətləndirirlər.
“Azərbaycan üçün belə bir mərkəzin yaradılması regional rəqabətdə irəliləmək imkanı yaradır. Qonşu ölkələr artıq bu istiqamətdə addımlar atıb. Biz də gecikmişik, amma düzgün idarə olunarsa, irəliləyiş əldə bilərik”, – deyə texnologiya sahəsində fəaliyyət göstərən analitik bildirir.
İqtisadi diversifikasiya strategiyasının bir hissəsi
Rəqəmsal transformasiya hökumətin iqtisadi diversifikasiya siyasətinin vacib istiqamətlərindən biridir.
Neft gəlirlərinin azalması fonunda qeyri-neft sektorunun inkişafı prioritet elan edilib. Superkompüter mərkəzi bu strategiyaya texnoloji dəstək verməlidir – yeni startapların yaranması, İT ixracının artması və xarici investisiyaların cəlbi baxımından.
Lakin müstəqil iqtisadçılar xəbərdarlıq edirlər ki, təkcə infrastruktur yetərli deyil.
“Texnologiya layihələri çox vaxt kağız üzərində qalır. Real nəticə üçün ekosistemin – vençur kapitalı, startap inkubatorları və ixtisaslı kadrların paralel inkişafı lazımdır. Əks halda, bu mərkəz bahalı bir vitrinə çevrilə bilər”, – deyə iqtisadçı qeyd edir.
İnsan kapitalı və təhsil sistemi: ən böyük sual
Ən ciddi suallardan biri insan kapitalı ilə bağlıdır.
Azərbaycanda İT sahəsində ixtisaslı kadr çatışmazlığı artıq uzun illərdir müzakirə olunur. Beyin axını problemi davam edir – gənc mütəxəssislər daha yaxşı imkanlar üçün xaricə üz tuturlar.
Ekspertlər hesab edir ki, superkompüter mərkəzi yaradılsa belə, onu idarə edəcək və ondan səmərəli istifadə edəcək mütəxəssislər çatışmırsa, layihənin səmərəliliyi aşağı olacaq.
Təhsil sistemində proqramlaşdırma, data elmi və AI üzrə tədrisin keyfiyyəti və miqyası hələ də yetərli səviyyədə deyil. Bəzi analitiklər təklif edirlər ki, mərkəzin yaradılması ilə paralel olaraq universitetlərdə və peşə təhsilində ciddi islahatlar aparılmalıdır.
Beynəlxalq əməkdaşlıq və təhlükəsizlik riskləri
Superkompüter mərkəzi beynəlxalq texnologiya transferi olmadan tam fəaliyyət göstərə bilməz. Bu isə həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Hansı ölkələrdən və şirkətlərdən avadanlıq və proqram təminatı alınacağı, verilənlərin harada saxlanacağı və kim tərəfindən nəzarət ediləcəyi sualları aktualdır.
Müstəqil ekspertlər xüsusilə rəqəmsal təhlükəsizlik və məlumatların qorunması məsələlərinə diqqət çəkirlər.
Son illərdə media və sosial şəbəkələr üzərində nəzarətin gücləndirilməsi tendensiyası fonunda belə bir mərkəzin dövlət nəzarətində olması bəzi narahatlıqlar doğurur.
“Yüksək hesablama gücü həm iqtisadi inkişaf üçün, həm də nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi üçün istifadə oluna bilər. Bu, ikili istifadə riski yaradır”, – deyə rəqəmsal hüquqlar üzrə analitik bildirir.
Bundan əlavə, beynəlxalq əməkdaşlıqda geosiyasi amillər də rol oynayır. ABŞ, Çin və Avropa İttifaqı arasında texnologiya rəqabəti fonunda Azərbaycan hansı tərəfdaşları seçəcək – bu seçim həm texniki imkanlara, həm də gələcək təhlükəsizlik və məlumat mübadiləsi qaydalarına təsir edəcək.
Sonda
Milli Superkompüter Mərkəzi və 2026-2028 Rəqəmsal İnkişaf Planı Azərbaycanın texnoloji modernləşmə istiqamətində atdığı addımlardan biridir.
Bu layihə iqtisadi diversifikasiya və regional rəqabət baxımından imkanlar yaradır. Lakin uğur qazanmaq üçün təkcə cihaz və proqram təminatı yetərli deyil.
İnsan kapitalının inkişafı, təhsil islahatları, şəffaf idarəetmə və məlumat təhlükəsizliyi üzrə aydın qaydalar olmadan bu ambisiyalar real nəticə verməyə bilər.
Hazırda əsas sual budur:
Azərbaycan bu texnoloji sıçrayışı həyata keçirmək üçün lazım olan institusional və insan resurslarını vaxtında formalaşdıra biləcəkmi?
Cavab növbəti illərdə planın icrası zamanı aydınlaşacaq.
Azərbaycanın Milli Superkompüter Mərkəzi
