Հայաստանը՝ հիբրիդային գրոհի տակ. ապատեղեկատվություն տարածողներն ու նրանց նպատակները
Հիբրիդային հարձակումներ ՀՀ-ի վրա ընտրություններից առաջ
2026 թվականի հունիսին Հայաստանում նախատեսված խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին երկիրը բախվում է հզոր հիբրիդային հարձակումների: Արդեն տևական ժամանակ է, ինչ Հայաստանի դեմ համակարգված ապատեղեկատվական արշավ է ընթանում: Իրավիճակն այնքան սրված է, որ իշխանություններն օգնություն են խնդրել իրենց եվրոպացի գործընկերներից։ Եվրամիությունն արդեն որոշում է կայացրել՝ Հայաստանի դիմադրողականությունը բարձրացնելու համար տրամադրել 15 միլիոն եվրո: Այս գումարը կօգտագործվի մեծամասամբ ապատեղեկատվության դեմ պայքարի նպատակով։
ՀՀ արտաքին հետախուզական ծառայությունը հիբրիդային հարձակումների առնչությամբ որոշ մանրամասներ է հրապարակել իր տարեկան զեկույցում։
ԱՀԾ-ն չի մատնանշել երկրները, որոնք ներգրավված են Հայաստանի դեմ հիբրիդային պատերազմում: Սակայն հայտարարել է, որ նախընտրական շրջանում հասարակության կամաարտահայտումն ուղղորդելու նպատակով տարածվում են՝
- կեղծ, խեղաթյուրված, համատեքստից կտրված տեղեկատվություն,
- տեղեկատվական տիրույթում Հայաստանի շահերին հակասող խոսույթներ։
Արտաքին հետախուզական ծառայությունը զգուշացնում է, որ կիրառվում են ինչպես տեսանելի քարոզչության, այնպես էլ քողարկված տեղեկատվական գործողություններ.
«Հայաստանի դեմ տեսանելի քարոզչությունը հիմնականում իրականացվում է օտարերկրյա պետական/իշխանական մարմինների, այդ թվում՝ հատուկ ծառայությունների կամ նրանց հետ կապված ռեսուրսների միջոցով։ Քողարկված գործողությունները, որոնք հաճախ սնուցում և բազմապատկում են տեսանելի քարոզչությունը, օգտագործում են որևէ օտարերկրյա պետական դերակատարի ակնհայտ հետք չպարունակող կայքէջեր և օգտահաշիվներ՝ առավել կտրուկ, շոկային էֆեկտ առաջացնող թեզեր շրջանառելու նպատակով։
2025 թ․-ին արձանագրել ենք տարբեր դերակատարների կողմից կեղծ հաշիվների և գովազդների, բոտային ցանցերի միջոցով կեղծ տեղեկատվության, ապատեղեկատվության կամ խեղաթյուրված տեղեկատվության տարածման մարտավարություն։ Շարունակել են աճել արհեստական բանականությամբ կեղծ տեքստային և տեսաձայնային նյութերի գեներացման հնարավորությունները՝ ձևավորելով ճկուն և արագ զարգացող գործիքների օգտագործմամբ մեծ ծավալով ապատեղեկատվության տարածման կայուն միտում, որը մեծ հավանականությամբ ավելի մասսայական կդառնա 2026 թ․-ին»։
Հայ փորձագետները նույնպես հետևում են իրավիճակին։ Նրանց պնդմամբ՝ կեղծ տեղեկատվությունը տարածվում է հիմնականում ռուսական բոտ ցանցերի և ադրբեջանական քարոզչական ռեսուրսների կողմից։
Հայաստանը հայտնվել է նաև կրեմլամետ «Մատրյոշկա» բոտ ցանցի թիրախում, որը վերջերս հարձակումներ է իրականացնում եվրոպացի առաջնորդների վրա՝ օգտագործելով Նիկոլաս Մադուրոյի ձերբակալության թեման։ Մինչ այս այն թիրախավորում էր Ուկրաինան և Մոլդովան։ Իսկ այժմ տարածում է նաև արհեստական բանականության օգնությամբ ստեղծված տեսանյութեր, որոնցում Նիկոլ Փաշինյանը մեղադրվում է «գազով բանտախցեր» կառուցելու մեջ, իսկ հայտնի երգչուհի Շերը, իբր, կոչ է անում առևանգել նրան։
Ապատեղեկատվական արշավների թիրախում է ոչ միայն վարչապետը։ Հրապարակումներից մեկը վերաբերում էր ՀՀ խորհրդարանի խոսնակ Ալեն Սիմոնյանին։ Հաղորդվում էր, որ նա, իբր, բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար պեդոֆիլ կայսրություն է կառուցել։ Նշվում էր, թե, իբր, Փաշինյանը, նրա մերձավոր շրջապատը և ուժային կառույցների ղեկավարները նույնպես ներգրավված են դրանում։ Հրապարակման համաձայն՝ 2020 թվականից ի վեր ՀՀ իշխանությունները, իբր, ճնշում են գործադրել UNICEF-ի վրա՝ երեխաների դեմ հանցագործությունների մասին վիճակագրությունը փոփոխելու (դեպքերի քանակը նվազեցնելու) նպատակով։
Իսկ VT Foreign Policy հարթակի վերջին հրապարակման մեջ ՀՀ վարչապետին մեղադրում են իր մերձավոր շրջապատից դատավորներ նշանակելու մեջ։ Հոդվածում ասվում է, որ նպատակն ընտրություններից առաջ երկրի քաղաքական դաշտը «մաքրելն» է։ ՀՀ արդարադատության նախարարությունն արդեն հերքել է այս տեղեկությունը՝ նշելով, որ վարչապետը «չունի իրավասություն, ազդեցություն կամ ներգրավվածություն դատավորների ընտրության կամ նշանակման որևէ փուլում»։
Միևնույն ժամանակ ադրբեջանական կայքերը հրապարակում են հայկական հատուկ ծառայությունների դեմ մեղադրանքներով կեղծ նամակներ և տեսանյութեր Եվրահանձնաժողովի անունից։ Մեդիափորձագետները նկատում են, որ այս նյութերը վերահրապարկում են հայաստանյան ռուսամետ լրատվամիջոցներն ու տելեգրամյան ալիքները։
Քաղաքական վերլուծաբան Բորիս Նավասարդյանը՝ Հայաստանի դեմ ծավալվող արշավի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նպատակների տարբերությունների, հնարավոր ռիսկերի և ապատեղեկատվության դեմ պայքարի մեթոդների մասին
- «Ռազմական էսկալացիան գրեթե անհավանական է, բայց կան ռիսկի գործոններ»․ Հայաստանի ԱՀԾ զեկույցը
- ՌԴ քաղաքացիները ՀՀ-ում լրտեսությամբ են զբաղվել․ մանրամասներ
- «Որոշել ենք դուրս գալ «գրպանից» և լինել անկախ պետություն». Փաշինյան
Քաղաքական վերլուծաբան Բորիս Նավասարդյանի մեկնաբանությունը
Ռուսական կեղծ հարձակումների նպատակը
«Մեր հասարակությունը շարունակում է վստահել տարբեր թվային ռեսուրսներով տարածվող տեղեկատվությանը: Ակնհայտ է, որ Ռուսաստանը մտածված է կազմակերպում այդ արշավները: Դրանց իրագործմանը, անշուշտ, նախորդում է տարբեր տեղեկատվական արտահոսքերի հետ կապված հանրային արձագանքի վերլուծությունը: Ահա թե ինչու են օգտագործվող մեթոդներն այդքան արդյունավետ:
Պետք է նշել, որ եթե տեղեկատվությունը վարկաբեկում է Նիկոլ Փաշինյանին կամ կառավարությանը, դա առնչվում է առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների հետ: Նույնիսկ եթե նպատակը իշխանափոխությունը չէ, դրա հիմքում ընտրական գործընթացը ապալեգիտիմացնելն է: Այսինքն՝ պետք է հրահրել խախտումներ, որոնց իշխանությունները կարող են պատրաստ չլինել, և վարկաբեկել ընտրությունների արդյունքները:
Ավելին, ֆեյքերի հարձակումներով փորձ է արվում հնարավորինս մասնատել ընտրազանգվածը, որպեսզի որևէ ուժ չկարողանա կայուն մեծամասնություն ձևավորել և ստիպված լինի կազմել ոչ վստահելի կոալիցիա: Նման սցենարը կարող է խաթարել երկրի կառավարումը, ինչպես նաև անվտանգության ու զարգացման համար կարևոր որոշումներ կայացնելու կարողությունը:
Կոալիցիոն կառավարությունները, իհարկե, ժողովրդավարության արդյունք են: Բայց երբ երկիրը դժվարին իրավիճակում է, դրանք անկայուն են և չեն կարող օպերատիվ կերպով լուծել կարևորագույն հարցերը մասնակիցների տարբեր դիրքորոշումների և շահերի պատճառով»։
Բաքուն ցանկանում է թուլացնել Հայաստանը
«Ռուսաստանի և Ադրբեջանի՝ ապատեղեկատվություն տարածելու քաղաքական նպատակները լիովին չեն համընկնում: Նույն ապատեղեկատվությունը կարող է օգտագործվել տարբեր նպատակների հասնելու համար։
Ադրբեջանի դեպքում խոսքը Հայաստանին և ՀՀ կառավարությանը վարկաբեկելու մասին է: Դա փորձ է վնասելու Հայաստանի միջազգային հեղինակությանն ու կերպարին և կրճատելու միջազգային հանրության կողմից տրամադրվող աջակցությունը: Հայաստանի ներկայիս կառավարությունը կարող է ձեռնտու լինել Ադրբեջանին, բայց այդ երկիրն ունի լուրջ մտահոգություններ, որոնք կապված են ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի կողմից Երևանին աջակցելու և նրա դիրքերն ամրապնդելու հետ։
Դա չի բխում Ադրբեջանի շահերից, որը շարունակում է քաղել ռազմական հաղթանակի պտուղները, օգտվել տնտեսական ու ռազմական առավելություններից՝ երկկողմ հարաբերություններում իր համար ցանկալի լուծումների հասնելու համար: Հայաստանին և նրա ղեկավարությանը վարկաբեկելը ծառայում է այդ նպատակներին»:
Բաքուն կառուցողական դիրքորոշումը կպահպանի՞ մինչև հունիս
«Միևնույն ժամանակ մենք տեսնում ենք, որ Բաքուն ձեռնարկում է գործողություններ, որոնք ամրապնդում են Նիկոլ Փաշինյանի դիրքերը ներքաղաքական մրցակցության մեջ։ Օրինակ՝ չորս դատապարտված հայերի վերադարձը և հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հետ կապված դիրքորոշումը։ Մենք նաև տեսնում ենք սահմանների սահմանազատման հարցում ավելի մեղմ դիրքորոշում, քան մեկ կամ երկու տարի առաջ էր։ Չնայած պետք է սպասենք ամենադժվար հարցերի լուծմանը։ Դրանք են անկլավներն ու Հայաստանի այն ինքնիշխան տարածքները, որտեղ Ադրբեջանի Զինված ուժերը ներխուժել են 2022 թվականի սեպտեմբերին։ Հենց այդ ժամանակ էլ պարզ կդառնա՝ արդյո՞ք Ադրբեջանը պատրաստ է հաշվի առնել Հայաստանի շահերն ու իրավունքները։
Ադրբեջանի այս մեղմ քաղաքականությունը, անկասկած, կշարունակվի մինչև ընտրությունները։ Թե ինչ կլինի հետո, դժվար է ասել։
Հնարավոր է երկու սցենար։ Առաջին՝ եթե Փաշինյանի՝ իշխանության ղեկին մնալու հարցը լուծվի, Ադրբեջանի դիրքորոշումը կարող է կոշտանալ։ Երկրորդ՝ այդ ժամանակ որոշ գործընթացներ կարող են արդեն ընթացքի մեջ լինել, և Ադրբեջանը կարող է շարունակել նույն կեցվածքը՝ ապահովելով, որ դրանք իրականացվեն հնարավորինս արագ և արդյունավետ։ Որքան շուտ ապաշրջափակվեն հաղորդակցությունները, այնքան ավելի շատ օգուտներ կստանա Ադրբեջանը՝ որպես Արևելքի և Արևմուտքի միջև բեռնափոխադրումների ոլորտում առաջատար տարանցիկ դերակատարման հավակնող երկիր։ Հետևաբար, երկու սցենարներն էլ հնարավոր են։
Կոշտ դիրքորոշմանը վերադառնալը կամ գործընթացը արագացնելու համար մեղմ դիրքորոշումը պահպանելը պայմանավորված կլինի տվյալ պահի կոնկրետ հաշվարկներով։ Ադրբեջանն ուսումնասիրում է իրադրությունն ու յուրաքանչյուր իրավիճակում գտնում իր համար առավել շահավետ լուծումներ»։
Կեղծ լուրերի դեմ պայքար որակյալ տեղեկատվությամբ
«Մեծ երկրները, որոնք ունեն թվային ռեսուրսների կիրառման լայն հնարավորություններ, կարող են արդյունավետորեն արգելափակել կեղծ լուրեր տարածող ալիքները՝ իրենց տարածքը անցանկալի տեղեկատվությունից պաշտպանելու համար: Չինաստանը լավագույն օրինակն է:
Փոքր երկրների դեպքում դա չի աշխատում: Նրանք չունեն կիբերպաշտպանության բավարար ռեսուրսներ, և կան խոչընդոտները հաղթահարելու բազմաթիվ ձևեր:
Հետևաբար, ավելի արդյունավետ է ստուգել և հերքել կեղծ տեղեկատվությունը: Կարևոր է լինել հնարավորինս բաց և տարածել բազմազան տեղեկատվություն, որը բավարարում է հանրության պահանջները: Կեղծ լուրերի և որակյալ տեղեկատվության միջև մրցակցության մեջ վերջինը միշտ հաղթում է:
Թե որքան արդյունավետ են դա կազմակերպում տարբեր երկրներ, մեծ հարց է: Հայաստանում ստեղծվել է Ռազմավարական հաղորդակցության վարչություն (վարչապետի աշխատակազմում,- խմբ․), որը գոյություն ունի արևմտյան շատ երկրներում, և որի խնդիրն է մշակել պետական տեղեկատվական քաղաքականություն՝ հաշվի առնելով բոլոր ռիսկերն ու սպառնալիքները: Հայաստանում անվտանգության մակարդակը կախված կլինի նաև այս վարչության պրոֆեսիոնալիզմից և արդյունավետությունից: Դեռ վաղ է՝ գնահատելու համար, թե որքանով է այն արդյունավետ, քանի որ նոր է սկսում աշխատել»:
Հետևեք մեզ — Facebook | Youtube
Հիբրիդային հարձակումներ ՀՀ-ի վրա ընտրություններից առաջ
