Keçmiş tanınmamış DQR liderlərinin mühakiməsi sülh danışıqlarına təsir edəcək?
Keçmiş DQR liderlərinə hökm oxunub
Bakıda keçirilən məhkəmə prosesində Azərbaycanın keçmiş Dağlıq Qarabağ bölgəsində fəaliyyət göstərmiş tanınmamış Dağlıq Qarabağ Respublikasının bir sıra yüksək rütbəli nümayəndələri ağır cəzalar alıblar.
Azərbaycan hərbi məhkəməsi beş keçmiş separatçı lideri ömürlük həbs cəzasına məhkum edib. Onlara qarşı müharibə cinayətləri, terrorizm, genosid, qanunsuz silahlı birləşmələr yaratmaq və dövlət hakimiyyətini zorla ələ keçirmək kimi çoxsaylı ittihamlar irəli sürülmüşdü.
Daha iki keçmiş Dağlıq Qarabağ prezidenti isə 20 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.
Ümumilikdə, 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda Azərbaycan ordusunun keçirdiyi hərbi əməliyyatı zamanı saxlanılmış 15 nəfər barəsində hökm oxunub. Məhkəmə prosesi 2025-ci il yanvarın 17-də başlamışdı və bir ildən çox davam edərək bu ilin fevralında yekunlaşdı.
Hökm: ömürlük və uzunmüddətli həbs cəzaları
Ağır ittihamlarla üzləşən şəxslərin əksəriyyəti tanınmamış respublikanın rəhbərliyində olmuş şəxslərdir.
Məhkəmənin hökmünə əsasən cəza alan əsas fiqurlar bunlardır:
- Araik Harutyunyan – keçmiş DQR prezidenti, ömürlük həbs cəzası,
- Levon Mnatsakanyan – keçmiş Qarabağ müdafiə ordusunun komandanı, ömürlük həbs,
- David Manukyan – keçmiş ordunun komandir müavini, ömürlük həbs,
- Davit İşxanyan – keçmiş parlament sədri, ömürlük həbs,
- David Babayan – keçmiş xarici işlər naziri, ömürlük həbs,
- Arkadi Qukasyan – keçmiş DQR prezidenti (1997-2007), 20 il həbs,
- Bako Sahakyan – keçmiş DQR prezidenti (2007-2020), 20 il həbs.
Bundan əlavə, digər səkkiz Ermənistan vətəndaşı da 15 ildən 19 ilədək dəyişən müddətli azadlıqdan məhrumetmə cəzaları alıblar. Onların arasında Madat Babayan və Melikset Paşayan (19 il), Qarik Martirosyan (18 il), Levon Balayan və Davit Allahverdyan (16 il), Vasili Beqlaryan, Qurgen Stepanyan və Erik Qazaryan (15 il) yer alır.
Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, 65 yaşdan yuxarı olduğuna görə Qukasyan və Sahakyana ömürlük cəza verilməyib.
Məhkəmə hökmündə təqsirləndirilənlərin hər birinin müharibə zamanı dinc əhaliyə qarşı qətliamlar törətmək, terror aktları həyata keçirmək, qanunsuz silahlı dəstələr yaratmaq, dövlət çevrilişinə cəhd və bənzər ağır cinayətlərdə günahkar olduqları vurğulanıb.
Xüsusilə, prokurorluq onların 1990-cı illərdən bəri Azərbaycanın suverenliyinə qarşı silahlı fəaliyyətlərdə birbaşa rol oynadıqlarını və minlərlə azərbaycanlı mülki şəxsin ölümünə, etnik təmizləmə və işgəncələrə səbəb olan qərarlar verdiklərini iddia edirdi. Bu cinayətlər arasında Xocalıda dinc sakinlərin qətlə yetirilməsi epizodu da qeyd olunur ki, Azərbaycan tərəfi bunu soyqırımı aktı hesab edir.
Tanınmış qurumun digər nümayəndəsi, keçmiş dövlət naziri Ruben Vardanyanın cinayət işi ayrıca icraatda araşdırılır. Ona qarşı terrorçuluq da daxil olmaqla 40-dan çox maddə üzrə ittiham irəli sürülüb və prokurorlar onun üçün də ömürlük həbs tələb edirlər.
Reaksiyalar: ədalət, yoxsa sülhə maneə?
Bu ağır hökmlər ictimai rəydə ziddiyyətli reaksiyalar doğurub. Ermənistanda geniş qəzəblə qarşılanan qərarlar cəmiyyətdə “sülh gündəminə uyğun gəlmir” kimi dəyərləndirilib. Bir çox erməni siyasətçi və hüquq müdafiəçisi Bakıda keçirilən məhkəməni “qanunsuz və siyasiləşdirilmiş proses” adlandıraraq, hökmün legitimliyini tanımadıqlarını bəyan ediblər.
Onlar hesab edir ki, müharibədən sonra belə yüksək səviyyəli həbslər regionda onsuz da həssas olan sülh quruculuğu atmosferinə zərbə vurur. Hətta bəzi erməni ictimai xadimləri Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin eyni zamanda Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində “Zayed İnsan Qardaşlığı” sülh mükafatına layiq görülməsinə diqqət çəkərək, bir tərəfdən sülh mesajları verilib digər tərəfdən ömürlük həbslərin oxunmasını riyakarlıq kimi dəyərləndiriblər.
Buna qarşılıq olaraq, Azərbaycan rəsmiləri və ekspertləri məhkəmə hökmünü ədalətin zəfəri kimi qiymətləndirirlər. Rəsmi Bakı bildirir ki, onillər boyu cəzasız qalmış hərbi cinayətlərə görə cəza mütləq olmalı idi.
Prezident İlham Əliyevin hələ illər öncə Xocalı qətliamı kimi hadisələrə görə günahkar şəxslərin bir gün məsuliyyətə cəlb olunacağını açıq şəkildə bəyan etdiyi və indi bu vədin yerinə yetirildiyi vurğulanır.
Azərbaycanlı analitik Elnur Ənvəroğlu qeyd edir ki, müasir münaqişələrin tarixində nadir hallarda dövlət öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra müharibə cinayətlərində ittiham olunan şəxsləri milli məhkəmələr önünə çıxarır; Azərbaycanın yolu bu baxımdan unikaldır.
Yerli müşahidəçilərin fikrincə, açıq məhkəmə prosesinin aparılması, sübutların təqdim edilməsi və təqsirləndirilənlərə müdafiə imkanı verilməsi beynəlxalq tənqidlərə rəğmən Azərbaycanın hüquqi suverenliyini göstərir.
Buna baxmayaraq, qərbin bəzi paytaxtlarından, o cümlədən Fransadan gələn tənqidi reaksiyalar Bakıda narazılıqla qarşılanır. Azərbaycan hökumətinə yaxın beynəlxalq şərhçilər Fransa kimi ölkələrin bu məsələdəki mövqeyini “sülhyaratma planına zərbə” adlandırırlar.
Sülh razılaşması və Konstitusiya dəyişikliyi şərti
Azərbaycan və Ermənistan 2025-ci ilin avqustunda Amerika Birləşmiş Ştatlarının vasitəçiliyi ilə sülh sazişi mətnini paraflayıblar. Lakin hələlik sənəd rəsmi imzalanmayıb, çünki Bakı bir şərtin yerinə yetirilməsində israr edir: Ermənistan Konstitusiyasındakı Qarabağa dair iddiaların çıxarılması.
Söhbət Ermənistan Respublikası Konstitusiyasının giriş hissəsində dolayısı ilə əks olunmuş, 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad edən maddədən gedir. Həmin bəyannamədə SSRİ dövründə qəbul olunmuş bir qərara əsasən “Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR ilə birləşdirilməsi” niyyəti bəyan edilib.
Azərbaycan tərəfi bu ifadəni erməni dövlətinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı hüquqi iddiası kimi qiymətləndirir və onun ləğvini tələb edir.
Baş nazir Nikol Paşinyan özü də etiraf edib ki, Konstitusiyanın mövcud mətnindəki ifadə Azərbaycanın ərazisinə iddia kimi şərh oluna bilər və dəyişdirilməlidir. Lakin texniki baxımdan Ermənistan Konstitusiyasının preambulasını birbaşa dəyişdirmək mümkün deyil; bunun üçün yeni Konstitusiya layihəsi hazırlanıb ümumxalq referendumu keçirilməlidir.
Artıq Yerevanda yeni Konstitusiyanın hazırlanması üzərində işlər başlayıb. Yerli rəsmilərin bildirdiyinə görə, layihə 2026-cı ilin birinci yarısında tamamlanaraq 2027-ci ilə doğru referendum təşkil oluna bilər.
Analitiklərin fikrincə, referendum yolu ilə xalq dəstəyi qazanılmış Konstitusiya dəyişikliyi sülh prosesinə uzunmüddətli təminat verə bilər. Bu addım Ermənistan cəmiyyətinin də Qarabağ iddialarından imtina etdiyinə dair Bakıya bir siqnal olacaq. Əks halda, razılaşma yalnız mövcud hakimiyyətin siyasi iradəsinə bağlı qalacaq ki, bu da Ermənistan daxilində hər hansı dəyişiklik zamanı yenidən sual altına düşə bilər.
Hazırda sülh sazişinin məhz konstitusiya dəyişikliklərindən sonra imzalanacağı gözlənilir. Saziş imzalanarsa, hər iki ölkə bir-birinin ərazi bütövlüyünü rəsmən tanıyacaq, diplomatik münasibətlərin qurulması, sərhədlərin açılması və kommunikasiyaların bərpası kimi maddələr həyata keçəcək.
Bu, Cənubi Qafqazda yeni dövrün – uzunmüddətli sülh və əməkdaşlıq mərhələsinin başlanğıcı ola bilər.
Lakin hələlik proses kövrəkdir və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi üçün atılacaq addımlar vacibdir.
Məhkumlar ətrafında siyasi ticarət mümkündürmü?
Sülh istiqamətində irəliləyiş fonunda ən çox diqqət çəkən humanitar məsələlərdən biri də Azərbaycanın əlindəki erməni əsilli məhkumların taleyidir. Rəsmi Bakı həmin şəxsləri müharibə cinayətkarları hesab etdiyi üçün onlara adi hərbi əsir kimi deyil, cinayətkar kimi yanaşır. Buna baxmayaraq, son iki il ərzində bir neçə dəfə məhbus mübadiləsi və ya birtərəfli humanitar aktlar müşahidə olunub.
2023-cü ilin sonunda Azərbaycan və Ermənistan arasında aparılan razılaşma nəticəsində 30-dan çox erməni hərbçi azad olunaraq Yerevana təhvil verilib, qarşılığında son iki azərbaycanlı əsir də Bakıya qaytarılıb. 2024-cü ilin sonu və 2025-ci ilin əvvəllərində də müxtəlif vasitəçilərin (o cümlədən Rusiya, Qərb ölkələri və Qırmızı Xaçın) iştirakı ilə kiçik qrup erməni əsirlər azad edilib.
Ən mühüm addımlardan biri isə bu il yanvarın 14-də baş tutub. Həmin gün Azərbaycan dörd erməni əsiri azad edib, Ermənistan isə öz növbəsində uzun illər həbsdə saxladığı iki nəfəri – 2020 müharibəsi zamanı tutulmuş Suriya əsilli muzdluları təhvil verib.
Baş nazir Nikol Paşinyan bu xəbəri öz Teleqram kanalında təsdiqləyərək, dörd erməni əsirin sağlam vəziyyətdə artıq Yerevana yola salındığını bildirib.
Azad edilmiş erməni məhbuslar 15 ildən 20 ilədək həbs cəzasına məhkum edilmiş şəxslər idi. Onlara qarşı soyqırımı, casusluq və qanunsuz silah saxlama kimi ittihamlar irəli sürülmüşdü. Bu qarşılıqlı addım həm Bakı, həm də Yerevan tərəfindən ikitərəfli münasibətlərin normallaşmasının nişanəsi kimi təqdim olundu.
Bəs ömürlük həbsə məhkum edilmiş yüksək vəzifəli keçmiş Qarabağ rəhbərlərinin aqibətində hər hansı dəyişiklik gözlənilə bilərmi?
Azərbaycan rəsmiləri rəsmi olaraq bu məsələdə hər hansı “əfv” və ya “mübadilə” variantını gündəmə gətirməyiblər. Əksinə, onlar vurğulayırlar ki, cəza alan şəxslər törətdikləri əməllərə görə tam məsuliyyət daşımalıdırlar və hökm qanunun aliliyinin təmin olunması məsələsidir.
Yerli ictimaiyyətin əhəmiyyətli bir hissəsi də bu mövqeyi dəstəkləyir, xüsusən Azərbaycan cəmiyyətində Xocalı soyqırımı və digər cinayətlərin unudulmaması çağırışları güclüdür. Belə bir şəraitdə rəsmi Bakının daxili ictimai rəyi nəzərə almadan bu məhkumları azad etməsi siyasi baxımdan riskli addım olardı.
Digər tərəfdən, beynəlxalq vasitəçilər və hüquq müdafiə təşkilatları məhkum edilmiş şəxslərin sonrakı taleyinə diqqət ayırırlar. Məsələn, Birləşmiş Ştatların vitse-prezidentinin regiona planlaşdırılan səfəri ərəfəsində onlarla beynəlxalq hüquq-müdafiə təşkilatı ona müraciət edərək Bakıda saxlanılan ermənilərin azad olunmasına yardımçı olmağı xahiş edib.
Ermənistanda da bir çoxları ümid edir ki, sülh sazişi imzalandıqdan və müəyyən etimad quruculuğu addımları atıldıqdan sonra Azərbaycan humanizm jesti nümayiş etdirərək bu şəxslərdən bəzilərini geri qaytara bilər.
Məhkumların vəkilləri bildirirlər ki, çıxarılan hökmlər hüquqi müstəvidə yekun olsa da, siyasi müstəvidə onların dəyişməsi istisna deyil. Yəni əfv, ekstradisiya və ya üçüncü ölkəyə verilmə variantları danışıqlar predmeti ola bilər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin gələcək gedişi bu mürəkkəb məsələnin həllini də diktə edəcək. Əgər Ermənistan Konstitusiya dəyişikliklərini uğurla həyata keçirər və sülh müqaviləsi tam imzalanarsa, gözlənilir ki, regionda düşmənçilik səhifəsi çevriləcək.
Bu halda, uzun illər davam etmiş münaqişənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması üçün hər iki tərəf müəyyən güzəştlərə gedə bilər. Müşahidəçilər istisna etmirlər ki, sülhün möhkəmləndirilməsi naminə Azərbaycan müəyyən sayda məhbusu Ermənistan tərəfinə verə və ya cəzalarını yüngülləşdirə bilər.
Lakin bu qərarlar, şübhəsiz ki, asan olmayacaq və hər iki ölkə rəhbərliyinin həm daxili ictimai rəyi, həm də beynəlxalq təzyiqləri diqqətlə nəzərə almasını tələb edəcək.
Keçmiş DQR liderlərinə hökm oxunub
