Katolikos II Qareginin taxtdan uzaqlaşdırılması: Ermənistanda xüsusi məruzə müzakirə olunur
Erməni kilsəsində böhran haqqında məruzə
“Subaylıq və ləyaqətli davranış əhdinin pozulması, Müqəddəs mehrabın siyasiləşdirilməsi, xarici (Rusiya) təsirinin yayılması, din xadimlərinin təqib edilməsi”. Bunlar İctimaiyyətlə Əlaqələr və İnformasiya Mərkəzinin Erməni Apostol Kilsəsindəki böhranın sübutu kimi göstərdiyi arqumentlərdən yalnız bəziləridir. Mərkəz Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın tapşırığı ilə məruzə hazırlayıb və dərc edib.
74 səhifəlik sənəddə açıq mənbələr əsasında müəyyən edilmiş və böhranın mövcudluğuna dəlalət edən faktlarla yanaşı, onun həlli yollarına dair təkliflər də yer alıb.
Böhranın həlli üçün zəruri addımlar sırasında bütün ermənilərin katolikosu II Qareginin vəzifədən uzaqlaşdırılması da var. Məruzədə o, katolikos deyil, “kilsənin faktiki rəhbəri” adlandırılır.
Sənədin müəllifləri vurğulayırlar ki, islahatları din xadimlərinin və dindarların iştirakı ilə kilsə özü həyata keçirməlidir, dövlət isə “kilsənin daxili kanonik muxtariyyətinə müdaxilə etmədən” qanunvericiliklə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri çərçivəsində fəaliyyət göstərir.
Bu arada, Müqəddəs Üçkilsə məruzəni “məzmun və forma baxımından konstitusiyaya, kanonlara zidd və qanunsuz” elan edib.
Ali ruhanilər cavab bəyanatında hakimiyyəti “Kilsəyə qarşı təqiblərə son qoymağa və onun əsrlər boyu formalaşmış suverenliyinə və özünüidarə hüququna hörmət etməyə” çağırırlar.
Hüquq müdafiəçiləri də dərc olunan sənədi problemli hesab edirlər. Hüquqşünas, beynəlxalq humanitar hüquq və insan hüquqları üzrə ekspert Anna Melikyan bildirir ki, “cinayət və ya inzibati xəta” törədilməyibsə, hökumətin dini təşkilatın daxili işlərinə müdaxilə etmək hüququ yoxdur.
Dini etiqad azadlığı üzrə ekspert İzabella Sarqsyan diqqəti dərc olunan sənəddə “insan hüquqlarını və şəxsi həyatın toxunulmazlığını pozan” məlumatların yer almasına yönəldir. Məruzə ona “sarı mətbuatda dərc olunan yazını” xatırladır.
Ətraflı: məruzədə daha nələrdən bəhs olunur, baş nazir və Müqəddəs Üçkilsənin sənədə verdiyi qiymət, eləcə də ekspertlərin şərhləri.
- Ermənistanda korrupsiya qalmaqalı: Gümrünün meri saxlanılıb
- Keşişlə müsahibədən sonra: Ermənistanda din xadimləri saxlanılıb
- Ermənistanda hakimiyyət və kilsə arasındakı qarşıdurma güclənir: Paşinyanın proqramı
Paşinyan: “Kilsədə vəziyyət düşündüyümdən daha kritikdir”
Ermənistanın baş naziri məruzə dərc edildikdən dərhal sonra onu şərh edib. Nikol Paşinyan Facebook səhifəsində yayımladığı videomüraciətdə sənədlə tanış olduğunu bildirib. Onun gəldiyi nəticəyə görə, kilsədəki real vəziyyət ilkin olaraq düşündüyündən daha mürəkkəb və kritikdir:
“Məruzəni bir cümlə ilə ümumiləşdirsək, o sübut edir ki, kilsə Ktriç Nersisyan (II Qareginin dünyəvi adı) və onu dəstəkləyən bir qrup din xadimi və dünyəvi şəxs tərəfindən ələ keçirilib”.
Paşinyan son müsahibələrindən birində Milli Məclisdə istintaq komissiyasının yaradılması ehtimalını istisna etməyib. Bu komissiya məruzədə göstərilən problemlər əsasında qanunvericiliyə dəyişikliklər təklif edə bilər.
“Pedofiliya halları və homoseksual meyllər” barədə şokedici ifadələr
Məruzədə kilsədə böhranlı vəziyyətin mövcudluğuna dəlalət edən 16 məqam yer alıb. Onlardan biri yüksək vəzifəli din xadimlərinin subaylıq və ləyaqətli davranış əhdini pozması hallarıdır. Sənəddə həmçinin bildirilir ki, bu hallara ali ruhanilər tərəfindən lazımi diqqət yetirilmir və onlar araşdırılmır.
Müəlliflər “ləyaqətli davranış” qaydalarının pozulmasına uşaqlara qarşı seksual zorakılıq hallarını da aid edirlər. Məruzəyə görə, belə əməllərdə katolikosun qardaşının da adı hallanıb:
“Uşaqlara qarşı seksual zorakılıq mövzusunda ən dəhşətli ifadələr Erməni Apostol Kilsəsinin faktiki rəhbərinin (II Qareginin) qardaşı, Rusiya və Yeni Naxçıvan yeparxiyasının rəhbəri arxiyepiskop Yezras Nersisyanla bağlıdır”.
Sənəddə həmçinin onun “homoseksual meylləri” barədə məlumatların olduğu bildirilir. Sübut kimi müxtəlif qeydlər, açıq məktublar (əsasən ruhani rütbəsindən məhrum edilmiş din xadimlərinin məktubları) və mediada dərc olunan materiallar təqdim edilir.
Məruzədə həm ifadələri sitat gətirilən şəxslərin, həm də “pedofiliya halları, homoseksual meyllər” aid edilən şəxslərin fərdi məlumatları yer alıb.
“Mənəvi tənəzzül kilsənin daxili strukturlarında kök salıb. Seksual cinayətlərdə, xüsusilə pedofiliyada şübhəli bilinən və ya ittiham olunan bəzi din xadimləri nəinki cəzalandırılmır, hətta ali rəhbərliyin himayəsindən istifadə edirlər”, – sənəddə deyilir.
Məruzə müəllifləri kilsədə aşkar etdikləri pozuntular arasında aşağıdakıları qeyd edirlər:
- katolikosun subaylıq əhdini pozması,
- katolikos tərəfindən din xadimlərinin təqib edilməsi və ruhani rütbəsindən məhrum olunması,
- katolikosun və bir sıra yüksək vəzifəli din xadimlərinin açıq siyasi fəaliyyəti,
- müxtəlif kilsə tikililərindən və Müqəddəs mehrabdan siyasi təbliğat məqsədilə istifadə edilməsi,
- katolikos və onun ailə üzvləri tərəfindən kilsədən xarici təsirin yayılması üçün istifadə edilməsi,
- maliyyə şəffaflığının olmaması və kilsə əmlakından təyinatı üzrə istifadə edilməməsi,
- qohumların ruhani rütbəsinə təyin edilməsi, klan üsulu ilə idarəetmə,
- Milli Kilsə Məclisinin 27 il ərzində keçirilməməsi və vahid nizamnamənin olmaması,
- diaspor yeparxiyalarında parçalanma.
Hansı fəaliyyət planı təklif olunur?
Məruzədə böhranın aradan qaldırılması üçün 5 addımdan ibarət yol xəritəsi təklif olunur:
- islahat proqramının yenidən nəzərdən keçirilməsi və ictimaiyyət arasında təşviqi,
- kilsənin faktiki rəhbərinin (katolikosun) vəzifədən uzaqlaşdırılması,
- katolikos vəzifəsini müvəqqəti icra edəcək şəxsin seçilməsi,
- vahid kilsə nizamnaməsinin qəbul edilməsi,
- yeni nizamnamə ilə müəyyən edilmiş qaydada Milli Kilsə Məclisinin çağırılması və bütün ermənilərin katolikosunun seçilməsi.
Müqəddəs Taxt məruzəni “siyasi qisasın təzahürü” kimi qiymətləndirib
“Sosial şəbəkələrdə və kütləvi informasiya vasitələrində yayılan ittihamlar və böhtan xarakterli uydurmalar əsasında, dövlət vəsaitinin israf edilməsi hesabına hazırlanmış “məruzə” siyasi qisasın, kin-küdurətin və Kilsənin daxili həyatına yolverilməz müdaxilənin təzahürüdür”, – Müqəddəs Üçkilsədən bildirilib.
Ruhanilər Ermənistan hakimiyyətini kilsə ilə dövlət arasındakı münasibətləri qarşılıqlı hörmət, səlahiyyətlərin aydın şəkildə ayrılması və milli maraqların üstünlüyü prinsipləri əsasında qurmağa çağırıblar. Din xadimləri həmçinin tələb ediblər:
- “saxtalaşdırılmış ittihamlar və böhtan vasitəsilə din xadimlərinə və ümumxalq səsverməsi ilə seçilmiş bütün ermənilərin katolikosuna qarşı repressiyalara son qoymaq;
- bəyan edilmiş demokratik prinsiplərə riayət etməklə, ölkədə vicdan, din və etiqad azadlığını təmin etməklə, parçalanma əvəzinə ictimai həmrəyliyi möhkəmləndirməklə yalnız Konstitusiya, qanunvericilik və beynəlxalq hüquq çərçivəsində hərəkət etmək;
- mövcud problemləri və ziddiyyətləri dialoq ruhunda, ilkin şərtlər irəli sürmədən, perspektivsiz ultimativ ritorikadan çəkinərək həll etmək”.
Müqəddəs Taxtın bəyanatına görə, hakimiyyət kilsə həyatında süni şəkildə böhran yaratmağa çalışır:
“Siyasi özbaşınalıq, manipulyasiya və məcburiyyətlə diqtə edilən Kilsə islahatları ilə bağlı istənilən təşəbbüs qəbuledilməzdir. Erməni Kilsəsinin üzləşdiyi çağırışların aradan qaldırılması və onun fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi prosesləri yalnız kilsə idarəçiliyinin ali kanonik orqanlarının qərarları əsasında həyata keçirilir”.
Şərhlər
Dini etiqad azadlığı üzrə ekspert İzabella Sarqsyanın sözlərinə görə, hökumətin kilsənin daxili işlərinə müdaxilə etmək və ya bu cür məruzələr hazırlamaq hüququ yoxdur.
O bildirir ki, məruzə qanunilik, etika və insan ləyaqəti baxımından qəbuledilməzdir:
“Söhbət sadəcə din və ya etiqad azadlığından, hökumətin səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməsindən getmir. Söhbət fərdi məlumatlardan, adların, o cümlədən seksual zorakılığa məruz qaldığı ehtimal edilən yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin adının açıqlanmasından gedir”.
Beynəlxalq humanitar hüquq və insan hüquqları üzrə ekspert Anna Melikyan vurğulayıb ki, Ermənistan Konstitusiyası hökumətlə dini təşkilatlar arasındakı münasibətləri, xüsusilə onların fəaliyyət azadlığını, dövlətdən ayrı olmasını və muxtariyyətini aydın şəkildə təsbit edir:
“Azadlıq və muxtariyyət o deməkdir ki, hökumətin dini təşkilatın daxili işlərinə, o cümlədən idarəetmə sisteminin seçilməsinə, onun kanonik və etik normalara uyğunlaşdırılmasına müdaxilə etmək hüququ yoxdur”.
O təkid edir ki, cinayət və ya inzibati xəta aşkar edilməyibsə, icra və ya qanunverici hakimiyyət dini təşkilata kimin rəhbərlik etməli olduğunu və ya hansı daxili qaydaların qəbul edilməli olduğunu müəyyən edə bilməz:
“Əgər aşkar cinayətlərə və ya pozuntulara əsaslı şəkildə işarə edən faktlar varsa, buna reaksiya vermək üçün başqa mexanizmlər mövcuddur: cinayət və inzibati hüquq mexanizmləri”.
Hüquq müdafiəçisi hesab edir ki, hökumətlə kilsə arasındakı qarşıdurmaya hökumətin hərəkətlərinin legitimliyi kontekstində baxılmalıdır ki, mümkün qanunsuz müdaxilənin qarşısı alınsın.
O izah edir ki, demokratik dövlətdə hökumətin öz səlahiyyətlərini aşmaq istəyinə qarşı effektiv çəkindirmə və tarazlaşdırma sistemi fəaliyyət göstərməlidir:
“Bütün dövlətlər/hakimiyyətlər belə bir istəklə üzləşir və müqavimətlə qarşılaşmadıqda bacardıqları qədər çox səlahiyyəti ələ keçirirlər”.
Erməni kilsəsində böhran haqqında məruzə
