Հետհեղափոխական Հայաստանում խոսքի ազատությունը վտանգված է․ ի՞նչ է կատարվում
Հայաստանի 7-րդ գումարման Ազգային ժողովն իր վերջին, արտահերթ նիստը գումարեց լիազորությունների ավարտի նախորդ օրը: Առաքելությունը մեկն էր՝ քրեականացնել հայհոյանքը: Այսուհետև Քրեական օրենսգրքում նոր հոդված կա` 137.1, որը վերնագրել են «Ծանր վիրավորանք»։ Սա, ցավոք, խոսքի ազատության դեմ ուղղված միակ օրենսդրական նախաձեռնությունը չէ:
Վերջին շրջանում Հայաստանում խոսքի ազատության սահմանափակումների դրսևորումները բազմաթիվ են։ Հեղափոխությունն իրականացրած և արդեն երեք տարի իշխանության եկած քաղաքական թիմը արտահայտման իրավունքի սահմանափակումներն ամրագրում է օրենքներով։
Հայաստանում խոսքի ազատության սահմանափակումների քրոնիկոնը, վիրավորանքի համար պատժելու էվոլյուցիան, միջազգային փորձն ու խոսքի ազատությունը սահմանափակելու գործընթացների վերաբերյալ երկրի ներսում և դրանից դուրս հնչող քննադատությունը։ Բայց նախ՝ օրենսդրական ամենաթարմ դեպքի մասին։
- Լրագրողները վտանգավո՞ր են․ Հայաստանի ԱԺ-ում նրանց աշխատանքի խոչընդոտման պատճառները
- Հետհեղափոխական մեդիամետաստազներ Հայաստանում
- Ծեծկռտուք, վնասված պատգամավոր, լրագրողների նկատմամբ բռնություն․ կառավարության ծրագրի քննարկումը Հայաստանի խորհրդարանում
Բերան փակել՝ գրպանին հարվածելով
«Ծանր վիրավորանքը», այլ կերպ ասած, հայհոյելը կամ անձի արժանապատվությունն այլ եղանակով վիրավորելը, ըստ նոր հոդվածի, պատժվում է տուգանքով՝ 100 հազարից կես միլիոն դրամի չափով։
Եթե հայհոյանքը հրապարակային է եղել կամ արվել է համացանցով, պայմանավորված է եղել անձի հանրային գործունեությամբ, տուգանքը կկազմի կես միլիոնից մեկ միլիոն դրամ։ Իսկ եթե միևնույն անձի նկատմամբ հայհոյանքը կրկնվել է, ապա պատիժը 1-3 միլիոն դրամ կկազմի կամ կկիրառվի կալանք՝ մեկից երեք ամիս ժամկետով:
Հանրային գործունեություն ասելով, օրենքի հեղինակները նկատի ունեն լրագրողական, հրապարակախոսական գործունեությունը, ծառայողական պարտականությունների կատարումը, հանրային ծառայությունը, հասարակական կամ քաղաքական գործունեությունը։ Պատիժն ավելի խիստ կլինի, եթե հայհոյել եք «արտոնյալների»՝ քաղաքական գործչի, լրագրողի, հասարակական գործչի կամ հանրային ծառայողի։
ՄԻԵԴ-ի մոտեցումն այս հարցին
ՄԻԵԴ-ի ձևավորած նախադեպային մոտեցումների համաձայն՝
«Կառավարության նկատմամբ թույլատրելի քննադատության սահմաններն ավելի լայն են, քան քաղաքացու կամ նույնիսկ քաղաքական գործչի նկատմամբ։ Ժողովրդավարական համակարգում կառավարության գործողությունները կամ բացթողումները պետք է ենթարկվեն ոչ միայն օրենսդիր և դատական մարմինների, այլև հասարակական կարծիքի մանրակրկիտ քննության:
Ավելին, գերիշխող դիրքը, որը զբաղեցնում է կառավարությունը, նրան ստիպում է զսպվածություն ցուցաբերել քրեական կամ վարչական պատժամիջոցներ կիրառելիս, մասնավորապես, երբ կան այլ միջոցներ՝ հակառակ կողմի անհիմն հրապարակումներին և քննադատություններին պատասխանելու համար»։
«Ժողովրդավարության ոլորտում ձեռքբերումները վտանգված են»
Freedom House իրավապաշտպան կազմակերպությունը օգոստոսի 4–ին հանդես է եկել հայտարարությամբ, որում նշվում է․
«Հանրային անձին ծանր վիրավորանք հասցնելը քրեականացող օրինագծի ընդունումը վկայում է, որ Հայաստանի՝ վերջին տարիներին ունեցած ձեռքբերումները ժողովրդավարության ու իրավունքի ոլորտներում վտանգված են։ [․․․] Հատկապես կառավարության պաշտոնյաների նկատմամբ «ծանր վիրավորանքը» և քննադատության այլ ձևերը քրեականացնող օրենսդրության ընդունումը խեղդում է խոսքի ազատությունը և քաղաքական ընդդիմությունը: Ուստի կոչ ենք անում Հայաստանի իշխանություններին չեղարկել խոսքի ազատությունը խաթարող հակասահմանադրական օրենսդրությունը»:
«Ռեպրեսիվ և հակասահմանադրական նախաձեռնություններ»
Հայաստանյան մի շարք լրագրողական կազմակերպություններ ևս արձագանքել են վերջին զարգացումներին․
«Այս փոփոխությունը չափազանց վտանգավոր է, հատկապես եթե հաշվի առնենք իշխանության ներկայացուցիչների, քաղաքական գործիչների և այլ հայտնի մարդկանց հակվածությունը՝ նույնիսկ օբյեկտիվ քննադատությունն ընկալել որպես վիրավորանք ու զրպարտություն և դիմել դատարան։ Իսկ դատական համակարգի հետ կապված բազմաթիվ խնդիրների առկայության պայմաններում նման հայցերով վճիռները կարող են ճակատագրական լինել ԶԼՄ-ների հետագա գործունեության համար։
Փաստորեն, չանսալով լրագրողական և փորձագիտական հանրության քննադատությանը, հորդորներին ու կոչերին՝ օրենսդիրը հաստատեց մեդիա ոլորտին վերաբերող մի ռեպրեսիվ նախաձեռնություն, որը հիմնված չէ մասնագիտական խորը ուսումնասիրության ու վերլուծության վրա և հետապնդում է նեղ քաղաքական շահեր»։
Վիրավորանքի համար պատժելու էվոլյուցիան
Մինչև 2010 թվականը վիրավորանքը և զրպարտությունը Հայաստանում քրեկանացված էին։ Օրենքի ապաքրեականացման անհրաժեշտության մասին միջազգային կառույցներն ահազանգում էին տասնյակ տարիներ։ Եվ օրենքի ապաքրեականացումը Հայաստանում մեդիայի և խոսքի ազատության իմաստով լուրջ ձեռքբերում դարձավ։
Դրանից հետո բազմաթիվ քաղաքացիական հայցեր ներկայացվեցին դատարաններ՝ հիմնականում ուղղված լրագրողների և լրատվամիջոցների դեմ։ Այդ շրջանում հայցվորները հակված էին ներկայացնել փոխհատուցման խոշոր գումարային պահանջներ, որոնց մի մասը սկզբնական շրջանում բավարարվեցին դատարանների կողմից։
Սակայն կարճ ժամանակ անց Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարաներն ընդունեցին մի շարք նախադեպային որոշումներ, որոնցում կարևոր իրավական մեկնաբանություններ ու սահմանումներ տրվեցին վիրավորանքի և զրպարտության նորմերի բովանդակության և կիրառության վերաբերյալ։
Դրանք ընդունվեցին որպես պարտադիր նշանակություն ունեցող ուղեցույցներ և սկսեցին հետևողականորեն կիրառվել դատարանների կողմից։ Արդյունքում՝ էապես նվազեցին լրատվամիջոցների ու լրագրողների դեմ հայցերն ու դատական գործերը և հաստատվեց կայուն դատական պրակտիկա։ Եվ վիրավորանքի և զրպարտության համար նախատեսված դրամական փոխհատուցման առավելագույն չափը չի կիրառվել կամ կիրառվել է շատ հազվադեպ։
Երկու տասնյակից ավելի գործերի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ առավելագույն պատժաչափը 800 հազար դրամ է կազմել։ Դատարանների կողմից կիրառվող նախընտրելի միջոցներն են եղել հրապարակային հերքումը, դատավճռի հրապարակումը լրատվության միջոցներով կամ դրանց համակցությունը սիմվոլիկ դրամական փոխհատուցման հետ։
Խոսքի ազատության սահմանափակումների քրոնիկոնը
2018 թ․–ին Հայաստանում տեղի ունեցած «թավշյա» հեղափոխությունը միջազգային հանրությանն ու տեղի փորձագիտական խմբերին հույս էր ներշնչում, որ զգալի բարեփոխումներ կգրանցվեն նաև խոսքի ազատության ոլորտում՝ հաշվի առնելով նաև մեդիայի անմիջական ազդեցությունը հեղափոխական գործընթացների վրա։ Դրան հաջորդած երեք տարիների ընթացքում, սակայն, այդ հույսերը հօդս ցնդեցին։
Վերջին շրջանում Հայաստանի իշխանությունները նախաձեռնել են օրենսդրական մի շարք փոփոխություններ, որոնք մասնագիտական հանրության կողմից խիստ քննադատության են արժանացել՝ դրանցում առկա լուրջ ռիսկերի պատճառով։
Այդ գործընթացներից ամենանշանակալին հեռարձակման ոլորտը կարգավորող՝ «Տեսալսողական մեդիայի մասին» նոր օրենքի ընդունումն էր։ Ըստ դրա տեղի ունեցան հեռուստաընկերությունների՝ հանրային մուլտիպլեքսով հեռարձակվելու համար լիցենզավորման մրցույթներ։ Արդյունքում, մի շարք հեռուստաընկերություններ դադարեցրին իրենց գործունեությունը։
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական թիմի հաջորդ խնդրահարույց նախաձեռնությունը «Զանգվածային լրատվության մասին» օրենքում փոփոխություններն ու լրացումներն էին։ Խոսքը լրատվամիջոցներին տեղեկություն հրապարակելուց անանուն աղբյուրներին հղում տալն արգելելու մասին է։ Օրինակ՝ համացանցում գրանցված դոմեյնի, հոսթինգ ունեցող կայքի, համացանցային կայքի կամ հավելվածի օգտահաշվի կամ ալիքի, որի տնօրինողի նույնականացման տվյալները թաքցված են ընթերցողից:
Երևանի մամուլի ակումբի նախագահ Բորիս Նավասարդյանն ասում է, որ առաջարկվող փոփոխությամբ չի լուծվում ապատեղեկատվությունից խուսափելու հարցը, իսկ լրատվամիջոցը կարող է իրավական պատասխանատվության կանչվել անգամ ճիշտ տեղեկության համար, եթե այն ստացվել է անանուն աղբյուրից․
«Աբսուրդայինն այն է, որ շեշտը դրվում է ոչ թե տեղեկության բովանդակության, այլ՝ աղբյուրի վրա։ Մինչդեռ ինֆորմացիայի աղբյուրներն օրենքով պաշտպանված են, այսինքն, եթե տեղեկությունը չի համապատասխանում իրականությանը, սակայն լրագրողը չի ցանկանում նշել դրա աղբյուրը, ինքն է պատասխանատվություն կրում դրա համար։ Իսկ եթե տեղեկությունը ճիշտ է, ապա դա իրավական հետևանքներ ուղղակի չի կարող ունենալ»։
Ամիսներ առաջ լրագրողական շրջանակներում լուրջ մտահոգության տեղիք տվեց այն ժամանակ ԱԺ փոխնախագահ Ալեն Սիմոնյանի օրենսդրական նախաձեռնությունը վիրավորանքի և զրպարտության դրամական փոխհատուցման չափը եռապատկելու մասին՝ հասցնելով համապատասխանաբար 3 և 6 միլիոն դրամի։
Այս նախագիծը ընդունվեց 2021–ի մարտի 24–ին։ Որպես հիմնավորում՝ Հայաստանի իշխանությունները բերում էին մի շարք այլ երկրների օրինակը․
«Բելգիայում, Նորվեգիայում և Իտալիայում զրպարտության և վիրավորանքի համար սահմանված է մինչև 2 000 եվրո տուգանք։ Մեծ Բրիտանիայում, երբ անձը զրպարտում է ընտրություններին մասնակցող թեկնածուին, և որի մեղքը հաստատվում է դատարանի կողմից կայացված վճռով, կարող է նշանակվել մինչև 5 000 ֆունտ ստեռլինգ տուգանք:
Ֆրանսիայում վիրավորանքի և զրպարտության համար կարող է առաջանալ ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ քրեական պատասխանատվություն: Անձին հասարակական վայրում ռասայական, կրոնական, ազգային, սեռական պատկանելության և այլ հանգամանքների պատճառով վիրավորելը կարող է առաջացնել պատասխանատվություն 6 ամսից մինչև 1 տարի ազատազրկման կամ 22 500-ից մինչև 45 000 եվրո տուգանքի չափով»։
Հանուն արդարության պետք է ասել, որ օրենքի հեղինակները չէին թաքցնում՝ այդ երկրներում տուգանքների նշված չափերը գրեթե երբեք չեն կիրառվել, եղել են զուտ սիմվոլիկ բնույթի՝ օրինակ, 1 եվրոյի չափով։
Խոսքի ազատության և լրագրողների գործունեության դեմ ուղղված վերջին սահմանափակումների հեղինակը ևս Ալեն Սիմոնյանն էր՝ այժմ արդեն ԱԺ նախագահի պաշտոնում։ Նրա որոշման համաձայն՝ փոփոխել են ԱԺ վարչական շենքում գործող անվտանգության կանոնները և, ըստ էության, սահմանափակվել է լրագրողների տեղաշարժը։
Այսուհետև խորհրդարանում հավատարմագրված լրագրողները իրենց մասնագիտական գործունեությունը կարող են իրականացնել շենքում առանձնացված հատուկ տեղերում:
Այս որոշման կապակցությամբ ևս լրագրողական կազմակերպությունները հանդես եկան դատապարտող հայտարարությամբ, որն անտեսվեց՝ ինչպես և նախորդները։
Վերջին տարիների դինամիկան
Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի զեկույցի համաձայն՝ 2020 թ․–ին մեդիայի հանդեպ ճնշումների դեպքերի թիվը Հայաստանում հասել է 177-ի՝ նախորդ տարվա 134-ի դիմաց։ Արձանագրվել է նաև լրագրողների հանդեպ ֆիզիկական բռնությունների 6 դեպք՝ 11 տուժողով։ Պահպանվել է ընդդեմ մեդիայի ներկայացվող դատական հայցերի ինտենսիվ հոսքը․ դրանց թիվը 72 է։ Ի դեպ, 2019 թ․-ին ընդդեմ լրագրողների և ԶԼՄ-ների ավելի շատ դատական հայցեր են գրանցվել, քան 2018-ին և 2017-ին միասին վերցրած։
Freedom House-ի «Ազատությունը ցանցում 2020» զեկույցում Հայաստանը դասվել է «ազատ» երկրների ցանկին, «Ազատությունն աշխարհում 2021» զեկույցի համաձայն՝ «մասնակի ազատ» երկրների ցանկին, իսկ «Անցումային շրջանի երկրներ 2021» զեկույցում արդեն «կիսահամախմբված ավտորիտար ռեժիմների» ցանկին։
