"Sülh möhkəmlənir": erməni və azərbaycanlı ekspertlərin üçüncü görüşünün yekunları
Erməni və azərbaycanlı ekspertlərin üçüncü görüşü
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqton sammitində təsdiqlənmiş sülh gündəliyinin həyata keçirilməsi və onun regiona təsiri, iqtisadiyyatdan mədəniyyətə qədər müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq. Bütün bu mövzular Ermənistan və Azərbaycan vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri tərəfindən “Sülh körpüsü” təşəbbüsünün üçüncü dəyirmi masası çərçivəsində müzakirə olunub. JAMnews-un artıq xəbər verdiyi kimi, görüş fevralın 13-14-də Ermənistanın Tsaxkadzor şəhərində baş tutub. Müzakirələrdə erməni tərəfdən 20, Azərbaycan tərəfdən isə 19 ekspert iştirak edib.
“Yerevan və Bakıda biz mahiyyət etibarilə dəmir pərdəni aradan qaldırmaq üçün ilk cəhdləri etdik. İlk görüşdən etibarən tərəflər üçün onları narahat edən məsələləri səsləndirmək problem yaratmadı. Cəmiyyətlərimizdə müzakirə olunan bütün mövzular bu masa arxasında da səsləndirilir”, – deyə politoloq, “Erməni Şurası” analitik mərkəzinin rəhbəri Areq Koçinyan bildirib.
Dəyirmi masa iştirakçıları iki günlük müzakirələrin yekunlarını artıq mətbuat konfransında açıqlayıblar. “Sülh körpüsü” təşəbbüsünün koordinatorları Areq Koçinyan və Fərhad Məmmədov ekspert icmasının və media nümayəndələrinin iştirakı ilə genişləndirilmiş formatda keçirilən bu görüşün əhəmiyyətini vurğulayıblar.
“Bu genişlənmə özlüyündə məqsəd deyil. O, baxışlarımızı bölüşən və ya tamamilə fərqli mövqedə olan yeni iştirakçıların cəlb edilməsinə yönəlib”, – deyə Koçinyan qeyd edib.
Məmmədov bildirib ki, təşəbbüs iki paralel istiqamətdə fəaliyyət göstərir. Onlardan biri Azərbaycan və Ermənistan cəmiyyətləri ilə iş, digəri isə birgə layihələrin hazırlanması və həyata keçirilməsidir. O vurğulayıb ki, gələcək üçün ideyalar artıq müəyyənləşdirilib.
“Biz hazırda icrası üzərində işlədiyimiz konkret layihələrə start vermişik. Bunlar birgə məqalələr, tədqiqatlar və digər layihələrdir. Onların reallaşdırılması təşəbbüsümüzün irəliləyişini müəyyən edəcək”, – deyə Areq Koçinyan əlavə edib.
Dəyirmi masa iştirakçılarının müzakirələrinin detalları, Ermənistanın rəsmi şəxsləri ilə görüşləri, iki günlük debatların nəticələri və təşəbbüsün gələcək perspektivləri barədə ətraflı məlumat.
- “Hərbi eskalasiya ehtimalı azdır, lakin risklər mövcuddur”: Ermənistanın Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin hesabatı
- Yerevanda Ermənistan və Azərbaycan enerji sistemlərinin birləşdirilməsi potensialı müzakirə olunur
- “Müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra ilk iqtisadi saziş”: Azərbaycan benzini artıq Ermənistandadır
Ermənistan və Azərbaycan vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələrinin ilk görüşü 2025-ci ilin oktyabrında Yerevanda baş tutub. Bir ay sonra erməni ekspertlər Bakıya səfər ediblər. Hər iki ölkəni beş daimi ekspert təmsil edir.
İkinci görüşdən sonra tərəflərin işçi əlaqələri və qarşılıqlı səfərləri davam etdirmək barədə razılığa gəldiyi məlum olub. Həmin vaxt təşəbbüs “Sülh körpüsü” adını alıb.
İki ölkənin vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri sülh müqaviləsinin imzalanmasından tutmuş, regionun blokadadan çıxarılmasına qədər Ermənistan və Azərbaycan arasında aparılan rəsmi danışıqların gündəliyinə daxil olan bütün məsələləri müzakirə edirlər.
“Bu, mühüm presedent idi”: azərbaycanlıların quru sərhədini keçməsi barədə
Azərbaycan nümayəndə heyəti 2025-ci ilin oktyabrında olduğu kimi təyyarə ilə deyil, quru yolu ilə Ermənistana gəlib. 19 azərbaycanlı ekspert Tavuş-Qazax istiqamətində dövlət sərhədini keçib. Onlar Azərbaycan tərəfdə yerləşən Aşağı Əskipara kəndinə və Ermənistanın Voskepar kəndinə bitişik ərazidən piyada keçiblər. Bu sərhəd sahəsi delimitasiya və demarkasiya olunub.
Bundan əlavə, Azərbaycan nümayəndə heyəti eyni marşrutla geri qayıdıb. Təşəbbüs iştirakçıları bunu etimadın möhkəmləndirilməsi istiqamətində “daha bir praktik addım” kimi qiymətləndirirlər.
“Biz tarixi bir dövr yaşayırıq. Sərhədi keçməyimiz simvolik addım idi. Uzun illərdən sonra ilk dəfə vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri delimitasiya və demarkasiya olunmuş sahə üzrə sərhədi piyada keçirlər. Bu, təkcə logistika addımı deyil, həm bizim üçün, həm də cəmiyyətlərimiz üçün psixoloji həddin aşılmasıdır”, – deyə Azərbaycan tərəfdən dəyirmi masa iştirakçısı, 1news.az onlayn nəşrinin baş redaktoru Kəmalə Məmmədova bildirib.
Yerevan Mətbuat Klubunun fəxri prezidenti Boris Navasardyanın sözlərinə görə, bu mühüm presedent idi.
“Azərbaycanlı tərəfdaşlarımız sərhədi keçdilər. Onların sərhədi ilk keçən tərəf olması, demarkasiya olunmuş sahədən keçməsi cəsarətli addımdır”, – deyə o vurğulayıb.
Əsas müzakirə mövzuları
Təşəbbüs iştirakçıları bildirirlər ki, iki gün ərzində Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin hazırkı mərhələsi və gələcək perspektivlər müzakirə olunub. Bu kontekstdə ekspertlər aşağıdakı məsələlərə toxunublar:
- sülh prosesi çərçivəsində və regional təhlükəsizlik mühitində baş verən dəyişikliklər nəticəsində yaranan iqtisadi imkanlara,
- dövlət sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsinə və kommunikasiyaların blokadadan çıxarılmasına,
- dayanıqlı sülhün yaratdığı imkanlara, eləcə də cəmiyyətlər arasında əlaqələrin qurulmasının sosial və iqtisadi üstünlüklərinə,
- hər iki cəmiyyətdə mövcud gözləntilərə, həmçinin sülh prosesinin nəticələrinin hər iki ölkənin sakinləri üçün real və hiss olunan olması üçün atılmalı addımlara.
Dəyirmi masa iştirakçıları
Təşkilatçılar bildirirlər ki: “Ayrıca bir iclas dialoq iştirakçıları arasında əməkdaşlığa həsr olunub. Birgə proqram ideyaları, kommunikasiya strategiyaları və cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmləri müzakirə edilib”.
Xüsusi diqqət etimadın möhkəmləndirilməsinə, xalq diplomatiyasına və cəmiyyətlər arasında əlaqələrin təşviqinə yönəlib.
“Sülh körpüsü” təşəbbüsünün iştirakçıları hesab edirlər ki, bu format çərçivəsində müntəzəm təmaslar qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsinə, peşəkar əməkdaşlığın genişlənməsinə və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin mərhələli şəkildə normallaşmasına əhəmiyyətli töhfə verə bilər”.
Rəsmi şəxslərlə görüşlər
“Sülh körpüsü” təşəbbüsünün iştirakçıları yüksək vəzifəli rəsmi şəxslərlə də görüşüblər. Təşkilatçıların məlumatına görə, xarici işlər nazirinin müavini Vaan Kostanyan və Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanla açıq söhbət və fikir mübadiləsi aparılıb.
Xarici işlər nazirinin müavini Vaan Kostanyan və Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanla görüş
Xarici İşlər Nazirliyi görüşlə bağlı təfərrüat açıqlamayıb. Təşəbbüs iştirakçılarının Təhlükəsizlik Şurasının katibi ilə görüşü barədə isə bəzi məlumatlar məlumdur. Armen Qriqoryan Ermənistana gələn Azərbaycan vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrini salamlayıb. O vurğulayıb ki, bu formatda ikitərəfli təmaslar qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və mehriban qonşuluq münasibətlərinin inkişafı baxımından mühüm rol oynayır.
“Təhlükəsizlik Şurasından bildirilib ki, Armen Qriqoryan həmsöhbətlərinə sülh prosesində əldə olunan irəliləyişi təqdim edib, regional kommunikasiyaların blokadadan çıxarılması nəticəsində formalaşan iqtisadi imkanlara, eləcə də Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin inkişaf dinamikasına toxunub”.
İştirakçıların rəyləri
Boris Navasardyan, Yerevan Mətbuat Klubunun fəxri prezidenti:
“Mən deyərdim ki, dialoqumuzun bu formatında səmimilik inkişaf edir və dərinləşir. Ən əsası, biz bir-birimizi daha yaxşı anlamağa başlayırıq. Anlamaq isə bu prosesdə nəyin mümkün, nəyin isə mümkün olmadığını dərk etmək deməkdir.
Düşünürəm ki, formalaşdırdığımız gündəlik qərar qəbul edən şəxslər üçün də faydalı olacaq. Çünki bu təşəbbüs hər iki ölkənin hakimiyyət orqanlarının tam məlumatlı olduğu əlavə dialoq platformasıdır və onlar bizim yaratdığımız məhsul əsasında öz işlərini qura bilərlər”.
Fərhad Məmmədov, Cənubi Qafqaz Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru:
“Hər kəsə aydındır ki, müharibədən sonra sülh gəlməlidir. Biz bu yolla kifayət qədər uzun müddətdir gedirik. Bununla yanaşı, Azərbaycan hökuməti artıq bir neçə ildir ki, sülh müqaviləsi və sülh gündəliyi barədə danışır. Yəni bu, Azərbaycan hökumətinin siyasətinin tərkib hissəsidir.
Sülhün parametrləri vacibdir, onun necə olacağı əsas məsələdir. Bu çox mühüm elementlərdir, çünki ictimai rəydə tez-tez skeptisizmlə qarşılaşırıq. Məsələ ondadır ki, sülhün parametrləri aydın deyil. Sovet dövründə olduğu kimi olmayacaq, yeni formatda olacaq.
Bu gün ölkələr arasında iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyət artıq həyata keçirilir. Hökumətlər və ölkə liderləri arasında yüksək səviyyəli dialoq mövcuddur. Eyni zamanda, geosiyasi vəziyyət dəyişir və müsbət istiqamətdə deyil. Cəmiyyət yeni müharibələrin və təhdidlərin yarandığını görür. Lakin Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh möhkəmlənir. Bu da cəmiyyətin sülh gündəliyini qəbul etməsi üçün əlverişli şərait yaradır”.
Narek Minasyan, politoloq:
“Bizim vəzifəmiz keçmişin ağır mirasına baxmayaraq, irəliləməyə və bu sülh prosesini geridönməz etməyə imkan verəcək ortaq nöqtələr tapmağa çalışmaqdır. Bu təşəbbüslə bağlı realist gözləntilərin formalaşdırılmasına da böyük əhəmiyyət verirəm.
Son görüşlərdən sonra yerində aparılan müşahidələr göstərir ki, iki əsas kəskin yanaşma mövcuddur.
Birincisi, təşəbbüsün imkanlarının həddindən artıq qiymətləndirilməsidir ki, bu da şişirdilmiş gözləntilər yaradır. Belə fikir var ki, bu format əslində səlahiyyətimizə daxil olmayan, hökumətlərin səlahiyyətində olan məsələləri müzakirə etməyə borcludur. Məsələn, sərhədlərin delimitasiyası ilə bağlı məsələlər. Biz bu mövzunu qaldırmış, görüş zamanı narahatlıqlarımızı ifadə etmişik. Lakin qərarların qəbulu prosesi hökumətin səlahiyyətindədir.
İkinci yanaşma isə bu təşəbbüsün mənasız olduğu və heç nəyi dəyişə bilməyəcəyi fikridir. Ən azı təcrübəmizə əsaslanaraq əminliklə deyə bilərik ki, təşəbbüs müəyyən təsir göstərir, müsbət effekt yaradır, həm narrativlərin dəyişməsi, həm də müxtəlif ideyaların formalaşdırılması baxımından”.
“Daxildən baxış” – JAMnews-un redaktorunun təəssüratları
Dəyirmi masada JAMnews-un Ermənistan üzrə redaktoru Naira Martikyan da iştirak edib. O, görüşlə bağlı təəssüratlarını erməni redaksiyasının əməkdaşları ilə bölüşüb:
“Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində çox mühüm proses gedir. “Sülh körpüsü” təşəbbüsü bu prosesin tərkib hissələrindən biridir və onun rolu, ola bilsin ki, hələ hamı üçün tam aydın deyil. Erməni və azərbaycanlı ekspertlərin geniş tərkibdə ilk görüşü barədə sosial şəbəkələrdə yazılanları oxuyanda məndə belə təəssürat yarandı.
Qısa desəm, siyasiləşmiş bəzi dairələrin yazdığı sui-qəsd nəzəriyyələrinin tamamilə əsassız olduğunu vurğulamaq istərdim.
Bu təşəbbüs iki cəmiyyət arasında körpü olmağa çalışır, iqtisadi əlaqələrin qurulması, alimlərin, tədqiqatçıların, mədəniyyət və incəsənət nümayəndələrinin, jurnalistlərin birgə fəaliyyəti üçün zəmin yaratmağı hədəfləyir.
Görüşün gündəliyi üzərində dayanmayacağam, çünki bununla bağlı artıq həm operativ məlumatlar, həm də “Sülh körpüsü” təşəbbüsü iştirakçılarının mətbuat konfransları olub. Öz şəxsi təəssüratlarımı bölüşmək istərdim.
İlk növbədə, təşkilatçılara təşəkkür edirəm ki, hər şey xırdalıqlara qədər və dəqiq planlaşdırılmışdı. Bu da hər iki tərəfi narahat edən çox geniş və mühüm məsələlərin müzakirəsinə imkan verdi.
Ən əsası isə açıq söhbət baş tutdu, heç bir senzura olmadan. İştirakçılar nəinki fikirlərini birbaşa ifadə edə bildilər, həm də səmimi cavablar eşitdilər, bir-birinin üzünü və emosiyalarını gördülər.
Onilliklər boyu davam edən münaqişə təcrübəsi olan iki ölkənin cəmiyyətləri arasında dialoq və əməkdaşlıq qurmağa çalışarkən bu, son dərəcə vacibdir.
Cəmiyyətlərimizin bir-birini daha yaxşı anlamasına töhfə verə biləcək müxtəlif birgə layihələr də müzakirə olundu. Mənə elə gəldi ki, təklifim azərbaycanlı həmkarlarımı maraqlandırdı. Hələlik yekun qərar yoxdur, lakin ümid edirəm ki, JAMnews onu azərbaycanlı tərəfdaşlarla birlikdə həyata keçirə biləcək. Təfərrüatları açıqlamadan deyə bilərəm ki, bu layihə hətta erməni-azərbaycanlı birgə materialların adi hal olduğu nəşrimiz üçün belə unikal olacaq.
“Sülh körpüsü” təşəbbüsü çərçivəsində erməni iştirakçıların cavab səfəri də planlaşdırılır. Ümid edirəm ki, Azərbaycandakı görüşdən sonra da eyni dərəcədə müsbət təəssüratlarla bölüşə biləcəyəm.”
Erməni və azərbaycanlı ekspertlərin üçüncü görüşü
