Azərbaycan orqan alverinə qarşı Konvensiyaya qoşulur: mahiyyəti, gözləntilər və hazırlıq barədə
Orqan alverinə qarşı Konvensiya
Milli Məclis Avropa Şurasının İnsan orqanlarının alverinə qarşı Konvensiyasının (CETS 216) ratifikasiyasını müzakirəyə çıxarıb.
Prezident İlham Əliyev hələ 30 oktyabr 2023‑cü ildə sənədi imzalayaraq Azərbaycana qoşulmaq niyyəti bildirib. İndi isə parlamentdə ratifikasiya prosesini başlayır.
Bu yazıda Konvensiyanın mahiyyətini, ölkə üçün vəd etdiyi yenilikləri və Azərbaycanın bu sazişə qoşulmağa nə dərəcədə hazır olduğunu araşdırırıq.
Konvensiya nəyi ehtiva edir?
Konvensiya üzv ölkələrin organ alverinə qarşı hüquqi və institusional tədbirləri gücləndirməsini tələb edir.
Konvensiyanın preambulası orqan alverinin qarşısını almağı, qurbanların hüquqlarını qorumağı və milli, regional və beynəlxalq əməkdaşlığı gücləndirməyi qarşısına məqsəd qoyur.
Parlamentar Araşdırma Xidməti qeyd edir ki, 25 mart 2015‑də imzalanan və 1 mart 2018‑də qüvvəyə minən Konvensiya orqan alverinə həsr olunmuş yeganə beynəlxalq sazişdir. Bu sazişi 2025‑ci ilin yanvarına qədər yalnız 15 dövlət ratifikasiya etmişdi, bu isə onun tətbiq dairəsini məhdudlaşdırır.
Konvensiya insan orqanlarının icazəsiz çıxarılmasının və ya maddi fayda qarşılığında alınmasının kriminallaşdırılmasını tələb edir. Orqanın canlı və ya vəfat etmiş donorun razılığı olmadan çıxarılması və ya donora və ya üçüncü şəxsə maddi fayda verilməsi halları cinayət hesab edilir.
Eyni zamanda, icazəsiz çıxarılan orqanlardan istifadə, belə orqanların implantasiyası və müxtəlif vasitəçilərin (düzəldici, daşıma, saxlama və s.) fəaliyyətləri də cinayət sayılır.
Beynəlxalq Qızıl Xaç Araşdırması Konvensiyanın donorlar və alıcılar istisna olmaqla orqan alveri şəbəkəsinin bütün iştirakçılarına (vasitəçilər, həkimlər, logistika şirkətləri və s.) kriminal məsuliyyət nəzərdə tutduğunu qeyd edir. Beləliklə, sövdələşmədə iştirak edənlərin hamısı məsuliyyətə cəlb olunur.
Konvensiyanın tətbiqi yalnız qoşulmuş ölkələrin ərazisi və onların vətəndaşları ilə məhdudlaşır. Qızıl Xaç tədqiqatı qeyd edir ki, sazişin yurisdiksiyası onun iştirakçısı olmayan dövlətlərin ərazisində törədilmiş cinayətləri əhatə etmir və bu boşluq orqan alverçilərinin cəzadan yayınmasına imkan yaradır.
Saziş hər bir tərəfdə icrasına nəzarət edən komitə yaradır və beynəlxalq əməkdaşlığı təşviq edir. Konvensiyanın 23‑cü maddəsi tərəf dövlətlər arasında məlumat mübadiləsini və istintaq əməkdaşlığını nəzərdə tutur.
Azərbaycan qanunvericiliyi və mövcud təcrübə
Azərbaycanda 2012‑ci ildə qəbul edilmiş “İnsan orqanlarının və toxumalarının bağışlanması və köçürülməsi haqqında” qanun orqanların alınması, saxlanması və transplantasiyası prosedurlarını tənzimləyir.
2020‑ci il 8 dekabr tarixli prezident fərmanı bu qanunun həyata keçirilməsi üçün Səhiyyə Nazirliyi yanında “Orqan Donorluğu və Transplantasiya üzrə Koordinasiya Mərkəzi”nin yaradılmasını tapşırır.
Bu mərkəz donorlardan və alıcılardan ibarət vahid dövlət məlumat bazasının yaradılması və gözləmə siyahısının formalaşdırılması ilə məşğuldur.
Donorluq sistemi könüllülük prinsipi ilə işləyir. Kimsə donor olmaq istəyirsə, donor kartı almalı və iradəsini təsdiq etməlidir.
Əməldəki mənzərə
2025‑ci ilin fevralında Azərbaycan ilk dəfə beyin ölümü diaqnozu qoyulmuş bir şəxsin orqanlarının başqa insanlara köçürülməsini həyata keçirib. Səhiyyə Nazirliyi bunu “Qafqaz regionunda ilk post-mortem transplantasiya” adlandırıb.
2023‑2025‑ci illərdə cəmi təxminən 100 nəfər post-mortem donor olmaq üçün müraciət edib. Bu rəqəm iki il ərzində ciddi artım əldə edilmədiyini göstərir.
2024‑cü ildə 600‑dən çox xəstə orqan transplantasiyası üçün müraciət edib, amma gözləmə siyahısındakı insan sayı mövcud donorların sayından altı dəfə çoxdur.
Qanunla, yaşayan donorlar yalnız bir böyrək, bir ağciyər, qaraciyərin bir hissəsi və s. kimi orqanları verə bilər. Vəfat etmiş donor isə ürək, ağciyər kompleksi, böyrəklər, qaraciyər, mədə‑bağırsaq, hətta əl‑ayaq kimi orqanların verilməsinə imkan yaradır.
Orqan çıxarılması yalnız rəsmi beyin ölümü diaqnozu qoyulanlar üçün mümkündür və bəzi hallarda ailənin razılığı tələb olunur.
Hüquqi potensial
Azərbaycanda orqanların qanunsuz alınmasına qarşı əsas maddə Cinayət Məcəlləsinin 137‑ci maddəsidir. Bu maddə orqan və toxumaların qanunsuz alqı‑satqısını və ya zorla çıxarılmasını cinayət elan edir. Lakin cəza nisbətən yüngüldür – cərimə və ya 3-5 ilədək həbs.
2023‑cü ildə Avropa Şurasının insan alverinə qarşı ekspert qrupu (GRETA) qeyd etmişdi ki, belə cəza “çəkindirici təsir göstərmir”, zərərçəkənlər insan alveri qurbanı kimi tanınmır və hakimlərin, prokurorların bu mövzuda hazırlanması zəifdir. Buna görə Azərbaycanı daha ağır sanksiyalar tətbiq etməyə çağırıblar.
Üstəlik, 2017‑ci ildə orqan çıxarılması məqsədilə insan alveri ilə bağlı beynəlxalq cinayət işi çərçivəsində İranlı bir həkimə qarşı ittiham irəli sürülmüşdü. Lakin İran hökuməti onu təhvil vermədiyindən istintaq dayanmışdı. Digər şübhəlilər Pakistan və Gürcüstanda qalmaqdadır.
Bu hal beynəlxalq əməkdaşlıq olmadan belə cinayətlərin araşdırılmasının çətin olduğunu göstərir.
Konvensiya Azərbaycana nə vəd edir?
Əgər Azərbaycan bu Konvensiyanı ratifikasiya edərsə, bir neçə mühüm yenilik ortaya çıxacaq:
- Cinayət hüququnun sərtləşdirilməsi və boşluqların aradan qaldırılması: Konvensiya donor və ya alıcıya maddi təzminat verilməsini qadağan edir və orqanların gizli çıxarılmasını, daşınmasını və satılmasını cinayət hesab edir. Milli qanunvericilikdə cəza təkmilləşdirilməli və qurbanların statusu tanınmalıdır.
- Qurbanların müdafiəsi: saziş qurbanların təcili tibbi və psixoloji yardım almasını, hüquqlarının bərpa olunmasını və təqibdən qorunmasını tələb edir. Bu, hal‑hazırda orqan çıxarılması qurbanlarının insan alveri qurbanı kimi tanınmamasına son qoyacaq.
- Beynəlxalq əməkdaşlığın genişlənməsi: Qanun istintaq orqanlarına digər dövlətlərlə qarşılıqlı hüquqi yardım, ekstradisiyalar və birgə istintaq qrupları yaratmaq imkanı verir. Bu, 2017‑ci ilin işində olduğu kimi cinayətkarların digər ölkələrdə gizlənməsinin qarşısını ala bilər.
- Maarifləndirmə və etibarlılıq. Konvensiyaya qoşulmaq dövlətin orqan transplantasiyası sistemində şəffaflığı və etik standartları gücləndirməsinə zəmin yaradır. Bu, vətəndaş etimadını artıraraq donor sayına müsbət təsir göstərə bilər.
- Nümunəvi hüquqi çərçivə: Avropa Şurasının Konvensiyası beynəlxalq səviyyədə nüfuzlu sənəddir. Ona qoşulmaq Azərbaycanı donor çatışmazlığının öhdəsindən gəlmək üçün daha böyük layihələrdə, məsələn, ölkələrarası orqan mübadiləsi proqramlarında iştirak etməyə namizəd edəcək.
Qiymətləndirmə
Azərbaycanda orqan donorluğu sahəsində son illərdə müsbət addımlar atılsa da, Konvensiyanın bütün tələblərinə cavab vermək üçün ciddi işlər görülməlidir.
Kriminal kodeksə düzəlişlər edilməli, cərimələr artırılmalı, qurbanların müdafiəsi gücləndirilməli, həkimlərin və hüquq-mühafizə orqanlarının bacarıqları artırılmalı, beynəlxalq əməkdaşlıq genişləndirilməlidir.
Donor sayının azlığı isə sistemli maarifləndirmə, ictimai etimad və tibbi infrastrukturun gücləndirilməsini tələb edir.
Orqan alverinə qarşı Konvensiya
