Naxçıvanda dəyişdirilən idarəetmə modelinin hüquqi və siyasi perspektivləri nələrdir?
Naxçıvanda idarəetmə modeli dəyişdirilir
Azərbaycanın əsas ərazisi ilə birbaşa quru əlaqəsi olmayan Naxçıvan, faktiki olaraq “dövlət içində dövlət” kimi ayrıca idarə olunurdu. İndi isə, Naxçıvanın hüquqi statusu və idarəetmə modeli əhəmiyyətli transformasiyadan keçir.
Hələ 2022-ci ildən anonsu verilən bu transformasiya qanuni səlahiyyət bölgüsü, siyasi idarəçilik üslubu baxımından bir sıra nəticələr vəd edir.
Məqalədə bu dəyişikliklərin hüquqi baxışını və siyasi perspektivini təhlil edirik.
Hüquqi baxış
Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi müqavilələrlə təsbit olunub və Azərbaycan Konstitusiyasında əksini tapıb. 1921-ci il Qars müqaviləsinə əsasən yaradılan Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan Respublikasının ayrılmaz tərkib hissəsi kimi xüsusi statusla tanınıb.
Bu statusu dəyişdirmək yalnız qanuni-konstitusion prosedurlarla mümkündür və kənar fərziyyələrlə ləğv oluna bilməz. Son hadisələr göstərir ki, muxtar status rəsmi olaraq qalmaqla yanaşı, Naxçıvanda idarəetmənin hüquqi əsasları yenidən tənzimlənir.
Son dövrdə Azərbaycan hökuməti Naxçıvanda konstitusion islahatlar aparır.
Milli Məclis Naxçıvan MR Konstitusiyasına bir sıra vacib dəyişiklikləri təsdiqləyib. Bu dəyişikliklər muxtar qurumların səlahiyyət bölgüsünü yenidən müəyyənləşdirir və Naxçıvanı Azərbaycanın ümumi hüquqi məkanına daha sıx inteqrasiya edir:
- Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətli nümayəndəliyi təsis edilib. Bu nümayəndəlik Prezidentin müəyyən etdiyi icra funksiyalarını yerinə yetirən orqan olacaq və ona birbaşa Prezidentə tabe olan səlahiyyətli nümayəndə rəhbərlik edəcək. Beləliklə, Naxçıvanda ilk dəfə mərkəzi icra hakimiyyətinin birbaşa təmsilçisi hüquqi status qazanır.
- Konstitusiyaya əlavə edilmiş 28-1-ci maddəyə əsasən, zəruri hallarda (məsələn, 31 deputatın tələbi ilə və ya fəaliyyət qabiliyyətsizliyi vəziyyətində) Azərbaycan Prezidenti Naxçıvan Ali Məclisini buraxmaq səlahiyyətinə malik olacaq. Bu yenilik Ali Məclisin üzərində mərkəzi nəzarəti gücləndirir və fövqəladə hallarda çevik siyasi reaksiya imkanı yaradır.
- Naxçıvan MR Konstitusiyasının Ali Məclis sədrini “ali vəzifəli şəxs” kimi müəyyən edən maddə çıxarılır. Əvvəllər Naxçıvanda ali icra səlahiyyəti faktiki olaraq Ali Məclisin sədrində cəmləşirdi ki, bu, hakimiyyət bölgüsü prinsipini pozurdu. Yeni dəyişikliklərlə bu uyğunsuzluq aradan qalxır, Naxçıvanda icra hakimiyyətinin ölkə Konstitusiyasına uyğun olaraq yalnız Prezident institutu tərəfindən həyata keçirilməsi təmin olunur.
- Artıq Naxçıvan Nazirlər Kabineti Ali Məclisə tabe olmayacaq; fəaliyyəti birbaşa Azərbaycan Prezidentinin razılaşdırdığı qaydalarla tənzimlənəcək. Bundan əlavə, Naxçıvanın ayrı-ayrı nazirlik və komitələri ləğv edilərək respublika miqyaslı qurumların regional baş idarələrinə çevrilir.
- Artıq Gömrük Komitəsi, Dövlət Təhlükəsizlik Xidməti (DTX) kimi qurumlar Naxçıvanda müstəqil deyil, birbaşa Bakıya tabe şöbələr şəklində fəaliyyət göstərir. Ekspertlərin fikrincə, “Naxçıvanı ayrıca dövlətə çevirən” digər nazirlik və komitələrin də mərkəzə birləşdirilməsi qaçılmazdır.
Bu hüquqi islahatlar nəticəsində Naxçıvanın xüsusi statusu kağız üzərində qalsa da, muxtar respublikanın institutları Azərbaycanın vahid hüquqi sisteminə uyğunlaşdırılır. Beləliklə, səlahiyyət bölgüsündə balans bərpa edilir – qanunverici orqan (Ali Məclis) yerli səviyyədə fəaliyyətini davam etdirsə də, icra səlahiyyətləri birbaşa mərkəzi hakimiyyətə inteqrasiya olunur.
Siyasi perspektiv
Naxçıvanın idarəetmə modelindəki dəyişikliklər Azərbaycanın siyasi landşaftında yeni bir mərhələni ifadə edir. 1995-ci ildən 2022-ci ilin sonunadək Naxçıvana faktiki olaraq Vasif Talıbov rəhbərlik edib – o, Ali Məclis sədri olaraq həm də icra hakimiyyətinə nəzarət edirdi.
Hökümətə yaxın resurslarda yazılır ki, bu vəziyyət Naxçıvanı ölkənin qalan hissəsindən fərqli, yarı-müstəqil bir idarəçilik modeli altında saxlayırdı:
Nəticədə illərlə orada şəxsi hakimiyyətə əsaslanan, qapalı və korrupsiyalaşmış bir sistem formalaşmışdı. Mərkəzdən böyük maliyyə dotasiyaları alan muxtar respublika daxildə qeyri-şəffaf xərcləmələrlə gündəmə gəlirdi. 2022-ci ilin payızında Naxçıvanda bir-birinin ardınca yüksək vəzifəli şəxslərin həbs edilməsi və milyonlarla manat mənimsəmə faktlarının üzə çıxması bu idarəçilik modelinin iflasa uğradığını nümayiş etdirdi.
Siyasi transformasiya Talıbovun dekabr 2022-də istefası ilə rəsmən başladı. Ardından Prezident İlham Əliyev Naxçıvan MR-də özünün səlahiyyətli nümayəndəsini təyin etməklə (Fuad Nəcəfli) faktiki olaraq muxtar respublikada yeni icra modeli formalaşdırdı.
Prezidentin nümayəndəsinə əhali ilə birbaşa işləmək, korrupsiya və rüşvətxorluqla mübarizə, kadr siyasətində yeniliklər aparmaq kimi tapşırıqlar verildi. Bu addım siyasi cəhətdən Naxçıvanın “xanlıq” dövrünün bitməsi kimi dəyərləndirilir. Artıq Naxçıvanın idarəçiliyi Azərbaycan Prezidentinin birbaşa nəzarətindədir və mərkəzdən kənar avtonom güc mərkəzi qalmayıb.
Mövcud dəyişikliklər eyni zamanda hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi siyasətinin tərkib hissəsidir. Azərbaycanda 2020-ci ildə Qarabağ bölgəsinin işğaldan azad edilməsindən sonra Prezident həmin ərazidə də xüsusi nümayəndəlik institutu yaratmışdı. İndi oxşar modelin Naxçıvanda tətbiqi ölkənin bütün regionlarının vahid idarəetmə şəbəkəsinə qoşulduğunu göstərir.
Hökümətə yaxın siyasi müşahidəçilər qeyd edir ki, Naxçıvan əvvəllər bir növ “ölkə içində ölkə” təsiri bağışlayırdısa, hazırda bu ayrılıq aradan qalxır – Azərbaycan daxilində siyasi-institusional birlik güclənir. Konstitusion islahatlar və paralel struktur dəyişiklikləri “ikili hakimiyyət” görüntüsünü ləğv etməyə yönəlib.
Bu transformasiya eyni zamanda geosiyasi əhəmiyyət daşıyır. Naxçıvanın yerləşməsi strateji baxımdan həssasdır – o, Türkiyə və İranla sərhəddədir. Türkiyə 1921-ci ildən Naxçıvanın muxtar statusunun qarantıdır və regionla xüsusi yaxın əlaqələr saxlayır. İndi Naxçıvanın idarəçiliyinin birbaşa Bakı tərəfindən yenidən qurulması Ankara-Bakı münasibətlərini daha da sıx koordinatorluqla təmin edə bilər.
Naxçıvanda idarəetmə modeli dəyişdirilir
