Gürcüstanda fırıldaqçı koll-mərkəzlər sənayesi: hakimiyyət, pul və seçmə ədalət
Gürcüstanda fırıldaqçı koll-mərkəzlər
Material Transparency International Georgia (TI) təşkilatının yeni araşdırması əsasında hazırlanıb.
Son illərdə Gürcüstanda fəaliyyət göstərən fırıldaqçı “koll-mərkəzlər” barədə məlumatlar həm yerli, həm də beynəlxalq medianın araşdırmalarında vaxtaşırı ortaya çıxır. Qərb ölkələrinin vətəndaşlarından oğurlanan və milyonlarla dollar və avro ilə ölçülən vəsaitlər bu sxemlərin arxasında dayanan kriminal şəbəkələrin miqyasını göstərir.
Lakin çoxsaylı jurnalist araşdırmalarına və rəsmi bəyanatlara baxmayaraq, əsas sual cavabsız qalır: niyə Gürcüstan hökuməti uzun illər ərzində bu sənayeni dağıda bilməyib?
Son dövrlərdə baş verən hadisələr, o cümlədən yüksək vəzifəli şəxslərə qarşı başladılan araşdırmalar şübhələri daha da gücləndirib ki, burada söhbət sadəcə mütəşəkkil fırıldaqçılıqdan getmir.
Daha geniş mənzərə göstərir ki, ədalət sistemi seçmə qaydada işləyir və kriminal şəbəkələr çox vaxt siyasi himayədən faydalanır.
Oğurlanmış milyonlar
2022-ci ildə fırıldaqçı şəbəkədə IT mütəxəssisi kimi çalışan bir informator bu biznesin miqyasını ətraflı təsvir edib. Onun sözlərinə görə, bir aktiv koll-mərkəz hər gün Qərb ölkələrindən 50,000–500,000 dollar arası qanunsuz gəlir əldə edirdi.
Həmin dövrdə Gürcüstanda belə mərkəzlərin sayı yüzlərlə, orada çalışan əməkdaşların sayı isə minlərlə idi. İnformatorun qiymətləndirməsinə görə, bu sənaye hər gün milyonlarla dollar gəlir yaradırdı.
Rəsmi məlumatlar da bu qiymətləndirməyə kifayət qədər yaxındır. 2026-cı ilin dekabrında Gürcüstanın Baş Prokurorluğu bildirmişdi ki, 2021–2023-cü illərdə hakimiyyətin elan etdiyi mübarizəyə baxmayaraq, ölkədə hələ də bir neçə onlarla fırıldaqçı koll-mərkəz fəaliyyət göstərir.
2025-ci ilin martında OCCRP beynəlxalq jurnalist şəbəkəsi tərəfindən dərc olunmuş araşdırma isə daha konkret mənzərə ortaya qoydu. Onların müəyyən etdiyi orta ölçülü bir şəbəkə üç il ərzində 35,3 milyon dollar oğurlayıb. Hətta cəmi yeddi nəfərdən ibarət bir komandanın qarşısına ayda təxminən 420,000 dollar “plan” qoyulmuşdu.
Əgər bu məlumatlar sənaye üzrə orta miqyas kimi qəbul olunsa, Gürcüstanda fəaliyyət göstərən çoxsaylı şəbəkələrin Qərb vətəndaşlarına vurduğu ziyanın 350 milyon dollardan 1 milyard dollar və daha çoxuna qədər çatdığı ehtimal edilə bilər.
Fırıldaqçı koll-mərkəz necə işləyir
Kənardan bu koll-mərkəzlər çox vaxt adi IT şirkətləri kimi görünür: müasir biznes mərkəzlərində yerləşən ofislər, xarici dillərdə danışan gənc əməkdaşlar. Lakin bu görüntünün arxasında mürəkkəb psixoloji və texniki sxem gizlənir.
1. Yem
Proses sosial şəbəkələrdə başlayır. “Affiliativ” marketinq şirkətləri istifadəçilərə sürətli maliyyə qazancı vəd edən reklamlar yayır. Çox vaxt məşhur şəxslərlə bağlı dipfeyklərdən (saxta videolardan) istifadə olunur: məsələn, məşhurların süni intellekt vasitəsilə yaradılmış görüntüləri guya hansısa investisiya platformasını tövsiyə edir.
2. İlk əlaqə
Platformada qeydiyyatdan sonra qurbanla koll-mərkəzin operatoru əlaqə saxlayır. Operatorlar xarici dillərdə danışır və demək olar ki, həmişə uydurma adlardan istifadə edirlər. Qurbana “ticarət hesabını aktivləşdirmək” üçün kiçik məbləğdə depozit, adətən 250 dollar və ya avro yatırmaq tələb olunur.
3. Mənfəət illuziyası
Pul köçürüldükdən sonra qurbana guya investisiyaların artdığını göstərən onlayn platformaya giriş verilir. Əslində bu, sadəcə simulyasiyadır. Pul artıq oğurlanıb, platforma isə yalnız etimadı möhkəmləndirmək üçün istifadə olunur.
4. Psixoloji təzyiq
Sonra prosesə daha təcrübəli əməkdaş, yəni “broker” qoşulur. Məhz o, qurbanla şəxsi əlaqə qurmağa çalışır və onu əlavə vəsait yatırmağa inandırır. Bəzən bu, qurbanın bütün yığımları, kreditləri və ya əmlak satışından əldə etdiyi pullar olur.
5. Bloklama
Qurban pulunu çıxarmağa çalışdıqda sistem “xəta” göstərir. Əlavə vergi, sığorta və ya digər uydurma ödənişlərin tələb edildiyi bildirilir. Bu mərhələdə vəsait artıq kriptovalyutaya çevrilmiş və müxtəlif anonim cüzdanlar arasında paylanmış olur.
6. İkinci dərəcəli fırıldaq
Çox vaxt daha sonra qurbanla guya “hüquqşünas” və ya “vəsaitlərin geri qaytarılması xidməti” (Recovery Service) əlaqə saxlayır. Əslində isə bu, eyni fırıldaqçı qrupudur və “işin araşdırılması” və oğurlanmış pulların qaytarılması vədi ilə əlavə ödəniş tələb edir.
Toxunulmaz himayədarlar
2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər Gürcüstan televiziyalarında Tbilisidə fəaliyyət göstərən fırıldaqçı ofislər haqqında onlarla jurnalist araşdırması yayımlanıb. Bu araşdırmalara Qərb ölkələrinin hüquq-mühafizə orqanları da qoşulub.
Rəsmi məlumatlara görə, bu dövrdə təxminən 100 nəfərə qarşı cinayət təqibi başlanıb, lakin işlər əsasən aşağı səviyyəli əməkdaşlara qarşı yönəlib. Şəbəkələrin təşkilatçıları və ehtimal olunan siyasi himayədarlar məsuliyyətdən yayınıb.
Problemin miqyasına beynəlxalq siyasi reaksiya da diqqət çəkirdi. 2024-cü ildə ABŞ Konqresinin Helsinki Komissiyası bəyanat yayaraq koll-mərkəzlərin yaratdığı “qara pulların” Gürcüstanın daxili siyasətində mümkün rolundan bəhs etmişdi.
İnformatorun ifadələri
2022-ci ildə fırıldaqçı şəbəkədə IT mütəxəssisi kimi çalışmış keçmiş əməkdaşlardan biri sistemin daxili strukturunu ətraflı təsvir edib. Televiziya müsahibəsində o, müxtəlif şəbəkələrə himayə göstərdiyini iddia etdiyi bir neçə nüfuzlu şəxsin adını çəkib.
Onun sözlərinə görə, əsas benefisiarlardan biri Gürcüstanın qeyri-rəsmi rəhbəri Bidzina İvanişvilinin qohumu olan biznesmen Uça Mamatsaşvili ola bilərdi. Həmçinin Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin keçmiş rəhbəri Qriqol Liluaşvili və keçmiş baş prokuror Otar Partsxaladze də qeyd olunurdu.
Həmin vaxt bu ittihamlar rəsmi şəkildə təkzib edilmiş və iş hüquqi davam almamışdı.
Beynəlxalq araşdırma
2025-ci ilin martında beynəlxalq jurnalist araşdırmaları konsorsiumu OCCRP Tbilisidə fəaliyyət göstərən koll-mərkəzlərdən birinin işi barədə ətraflı məlumat verən araşdırma dərc edib.
Jurnalistlərin sözlərinə görə:
- Koll-mərkəzin ofisi Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin binasından cəmi 500 metr məsafədə yerləşirdi və illərlə maneəsiz fəaliyyət göstərirdi.
- Jurnalistlər Avropa, Böyük Britaniya və Kanadadan 6000-dən çox zərərçəkmiş şəxsi müəyyənləşdirə biliblər.
- 2022–2025-ci illər arasında bu şəbəkə onlardan ən azı 35,3 milyon dollar oğurlayıb.
2025-ci ilin dekabrında prokurorluq fırıldaqçı koll-mərkəzlərə himayəlik etməkdə ittiham olunan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin keçmiş rəhbəri Qriqol Liluaşvilini saxlayıb.
Həbs Liluaşvilinin Bidzina İvanişvili ilə siyasi təsir uğrunda münaqişəyə girdikdən sonra baş verib. Bundan əvvəl Liluaşvili illərlə onu koll-mərkəzləri himayə etməkdə ittiham edən televiziya kanallarına qarşı məhkəmədə özünü uğurla müdafiə etmişdi. Həmin vaxt məhkəmə jurnalist araşdırmalarını böhtan kimi qiymətləndirmişdi.
Otar Partsxaladze işi
2026-cı ilin fevralında prokurorluq keçmiş baş prokuror Otar Partsxaladze və Mikadze qardaşlarına qarşı cinayət təqibinə başlayıb. İş pulların yuyulması və fırıldaqçılıqla bağlıdır və ehtimal olunur ki, bu fəaliyyət koll-mərkəzlər şəbəkəsi ilə əlaqəli olub.
Uzun illər ərzində Partsxaladze İvanişvilinin ətrafında ən nüfuzlu fiqurlardan biri hesab olunurdu. Hətta ABŞ Partsxaladzeyə qarşı sanksiyalar tətbiq etdikdə belə, Gürcüstanın Milli Bankı onların təsirini yumşaldan xüsusi qərar qəbul etmişdi.
Keçmiş baş prokurora qarşı araşdırma yalnız o, başqa bir cinayət işi üzrə, tanınmış “qanuni oğru”nun qardaşı olan biznesmen Levan Cangueladzenin qətli ilə bağlı işdə fiqurant olduqdan sonra başlanıb.
Həll olunmamış problem
Səs-küylü həbslərə baxmayaraq, sistemin özü hələ də dağıdılmayıb. Beynəlxalq və yerli jurnalist araşdırmaları göstərir ki, Gürcüstanda fırıldaqçı koll-mərkəzlər fəaliyyətini davam etdirir.
İnformatorların sözlərinə görə, hüquq-mühafizə orqanları çox vaxt yalnız koll-mərkəzlərin sıravi operatorlarını və ya aşağı səviyyəli “brokerləri” saxlayır, təşkilatçılar isə adətən məsuliyyətdən yayınırlar.
Bir sıra hallarda saxlanılan şəxslər prosessual razılaşma bağlayır və ya cərimə ödəyərək qısa müddət sonra azadlığa çıxırlar, üstəlik artıq oğurlanmış vəsaitlər üzərində sərəncam vermək imkanını saxlayırlar.
Bir çoxlarının fikrincə, belə praktika faktiki olaraq bu sənayenin iştirakçılarına bir siqnal göndərir: ən pis halda onlardan yalnız oğurlanmış pulların bir hissəsini geri qaytarmaq tələb oluna bilər.
Seçmə ədalət
Koll-mərkəzlər işi Gürcüstanda daha geniş bir problemi üzə çıxarır: ədalətin seçmə tətbiqi.
Son illərin xronologiyası göstərir ki, araşdırmalar çox vaxt ilk sübutlar ortaya çıxanda deyil, siyasi vəziyyət dəyişəndə və nüfuzlu fiqurlar hakimiyyəti itirəndə başlanır.
Bu fonda əsas sual hələ də cavabsız qalır: əgər fırıldaqçı şəbəkələr həqiqətən illərlə ölkə paytaxtında fəaliyyət göstərirdisə, niyə onların araşdırılması yalnız daxili güc balansı dəyişdikdən sonra mümkün olub?
Gürcüstanda fırıldaqçı koll-mərkəzlər
