Gürcüstan "Orta dəhliz"də: Anakliya limanı, sualtı kabel və yeni marşrutlar
Gürcüstan Orta Dəhlizdə
Avropa Komissiyası tərəfindən maliyyələşdirilən yeni araşdırma Gürcüstanı yenidən Asiya ilə Avropa arasında ən mühüm tranzit halqalarından biri kimi təqdim edir, lakin eyni zamanda “Orta dəhliz”də ölkənin mövqeyini müəyyən edən artan rəqabət və siyasi riskləri də göstərir.
Araşdırmada Anakliya dərin dəniz limanına, Qara dənizdə sualtı enerji kabelinin çəkilməsi layihəsinə və regionda hazırlanmış alternativ nəqliyyat marşrutlarına xüsusi diqqət yetirilir.
Araşdırmada qeyd olunur ki, Gürcüstan ilə Aİ arasında siyasi münasibətlərin gərgin olduğu və regionda yeni rəqib dəhlizlərin meydana çıxdığı bir şəraitdə bu infrastruktur layihələri yalnız iqtisadi imkanlar deyil, həm də geosiyasi əhəmiyyət daşıyan amillər kimi qiymətləndirilir.
Avropa Komissiyasının Genişlənmə və Şərq Qonşuluğu Siyasəti üzrə Baş Direktorluğu (DG ENEST) tərəfindən dərc olunan araşdırmada Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında nəqliyyat və enerji əlaqələri qiymətləndirilir. Eyni zamanda vurğulanır ki, araşdırma Avropa İttifaqının rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər, lakin burada Asiya ilə Avropa arasında yük dövriyyəsinin artımı ilə bağlı layihələr və dolayısı ilə Aİ üçün əhəmiyyət kəsb edən təşəbbüslər ətraflı təhlil olunur.
Araşdırmaya görə, Gürcüstan Çin ilə Avropa arasında alternativ marşrut kimi nəzərdən keçirilən Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizində (TCTC) ən mühüm ölkələrdən biri olaraq qalır.
Araşdırmada deyilir ki: “TCTC-ni (“Orta dəhliz”) nəzərdən keçirdikdə, Çin ilə Avropa arasında marşrutda Qazaxıstan, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə əsas oyunçular kimi çıxış edir. Lakin Ermənistan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Moldova və Ukrayna kimi ölkələr də mühüm rol oynayır”.
Anakliya limanı: strateji, lakin “siyasi” layihə
Araşdırmada Trans-Avropa Nəqliyyat Şəbəkəsinin (TEN-T) genişləndirilməsi kontekstində mühüm infrastruktur layihələrindən biri kimi qiymətləndirilən Anakliya dərin dəniz limanına xüsusi diqqət ayrılır. Sənəddə açıq şəkildə qeyd olunur:
“Liman layihəsi yüksək dərəcədə siyasi xarakter daşıyır və hazırda Çin Kommunikasiya Tikinti Şirkətinin (CCCC) rəhbərliyi altındadır. Lakin layihə həyata keçirilərsə, Anakliya Gürcüstanın dəniz imkanlarını və onun Orta dəhlizdəki rolunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər”.
Anakliya limanının tikintisi layihəsi artıq təxminən on ildir ki, Gürcüstanın nəqliyyat siyasətinin əsas məsələlərindən biri olaraq qalır. 2016-cı ildə Gürcüstan hökuməti layihənin icrası üçün Anakliya İnkişaf Konsorsiumunu seçmişdi, lakin daha sonra konsorsiumun öhdəliklərini yerinə yetirmədiyini əsas gətirərək müqaviləni ləğv etdi. Konsorsium isə bunu hakimiyyətin siyasi iddiaları ilə izah edirdi. Sonradan dövlət konsorsiumla bağlı iki arbitraj mübahisəsində qalib gəlsə də, layihə dayanmış vəziyyətdə qaldı.
Son illərdə hökumət layihənin icrasını yeni konfiqurasiyada davam etdirməyə çalışıb. Bildirilib ki, limanın səhmlərinin 49 faizi tərkibinə China Communications Construction Company Limited (CCCC) və China Harbour Investment daxil olan Çin-Sinqapur konsorsiumuna veriləcək. Daha sonra məlum olub ki, CCCC ABŞ sanksiyaları altındadır.
Gürcüstanın iqtisadiyyat naziri Mariam Kvrivişvili danışıqların hələ də davam etdiyini bildirib.
“Danışıqlar prosesinin yaxın vaxtlarda başa çatacağına və ölkəmizin maraqlarının tam şəkildə nəzərə alınacağına inanmaq üçün əsaslı səbəblərimiz var”, – o, 2025-ci ilin sonunda deyib.
Hökumətin planlarına görə:
- Tikinti 2026-cı ildən etibarən aktiv mərhələyə keçməlidir;
- Liman ilk gəmini 2029-cu ildə qəbul etməlidir;
- 2036-cı ilədək onun ötürmə qabiliyyəti bir milyon konteyneri aşmalıdır.
Lakin ekspertlər bu planlara skeptik yanaşır və bildirirlər ki, limanın tikintisinin uzadılması regional rəqabət fonunda Gürcüstanın mövqelərini ciddi şəkildə zəiflədir.
Enerji bağlantıları və sualtı kabel
Avropa Komissiyasının araşdırması Gürcüstanın tranzit rolunu enerji layihələri ilə əlaqələndirir. Cənubi Qafqazı Avropanın enerji sistemi ilə birləşdirəcək Gürcüstan ilə Rumıniya arasında planlaşdırılan sualtı elektrik kabelinin tikintisi xüsusi vurğulanır:
“Enerji bazarlarının birləşdirilməsi yolunda mühüm strateji addım Gürcüstan ilə Rumıniya arasında planlaşdırılan sualtı enerji təchizatı layihəsi olacaq”.
Araşdırmaya görə, bərpa olunan enerji layihələri və sualtı kabelin tikintisi üçün tələb olunan ağır avadanlığın daşınması məqsədilə Gürcüstanın Batumi və Poti limanlarının modernləşdirilməsi, eləcə də Anakliyanın inkişafı zəruridir.
Araşdırma müəllifləri həmçinin bildirirlər ki, Rumıniya, Bolqarıstan, Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan və Özbəkistanda bərpa olunan enerji sahəsində irimiqyaslı layihələr həyata keçirilir, lakin qısamüddətli perspektivdə qaz tədarükünün şaxələndirilməsi enerji təhlükəsizliyinin əsasını təşkil edir.
Daxili iqtisadi müzakirə: limanların funksiyaları və strategiyası
Gürcüstanda ölkənin limanları arasında funksiyaların necə bölüşdürülməsi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Qazaxıstan-Gürcüstan İqtisadi İttifaqının komitə sədri Levan Sulaberidze hesab edir ki, dövlətin bu məsələ ilə bağlı aydın strategiyası olmalıdır.
“Mənim fikrimcə, Anakliyanın tikiləcəyini gözləmək və yalnız bundan sonra hansısa nəticə əldə edəcəyimizi düşünmək düzgün deyil… Potiyə daha çox diqqət yetirilməlidir, çünki Potidə artıq imkanlar mövcuddur”, – o deyir.
Sulaberidze Gürcüstanın regional logistika mərkəzi kimi potensialından da danışıb:
“Hökumət mümkün olan hər platformada qəti şəkildə bəyan etməlidir ki, biz Asiya ixracı və ən mühüm faydalı qazıntıların tədarükü üçün ticarət meydanına çevrilməliyik… Burada iri anbarlar və böyük gəmilərə xidmət göstərə biləcək liman infrastrukturu qurulmalıdır”.
İqtisadi itkilər və regional rəqabət
Nəqliyyat Dəhlizləri Araşdırma Mərkəzinin direktoru Paata Tsaqareişvili Anakliya layihəsinin icrasının on il gecikməsini “ən böyük iqtisadi itki” kimi qiymətləndirir və bildirir ki, limanın tikintisi başa çatdırılarsa, Gürcüstanın ÜDM-i potensial olaraq təxminən 1 faiz arta bilər.
Tsaqareişvilinin qiymətləndirməsinə görə, mövcud tranzitin təxminən 15-17 faizini təşkil edən 2 milyon tona yaxın yük alternativ marşrutlara yönləndirilə bilər.
Alternativ marşrutlar və “Tramp marşrutu”
Avropa Komissiyasının araşdırmasında Cənubi Qafqazda yeni nəqliyyat imkanlarından da bəhs olunur. Azərbaycan ilə Ermənistan arasında mümkün sülh sazişi fonunda Orta dəhlizin alternativ hissəsi kimi çıxış edə biləcək Sünik üzərindən nəqliyyat bağlantısı nəzərdən keçirilir:
“Sünik üzərindən marşrut (“Tramp marşrutu”), Gürcüstan seqmentinə alternativ kimi təqdim olunan TCTC xətti, regional əlaqələri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər”.
Bu layihə ABŞ prezidenti Donald Tramp tərəfindən elan olunmuş və Cənubi Qafqazda nəqliyyat və sülh proseslərini əhatə edən TRIPP təşəbbüsü ilə əlaqələndirilir. Eyni zamanda, ABŞ vitse-prezidentinin Cənubi Qafqaza son səfər proqramına Gürcüstanın daxil edilməməsi regional siyasi dinamikanın dəyişdiyini göstərir.
Çinin iştirakı ilə bağlı Qərbin narahatlığı
Anakliya layihəsində Çin şirkətlərinin potensial iştirakı Qərbdə narahatlıq doğurur. 2025-ci ildə ABŞ-ın Helsinki Komissiyası bəyan edib ki, liman Çinin nəzarətinə keçərsə, bu, “demokratik dəyərləri bölüşməyən” ölkəyə strateji aktivin verilməsi demək olacaq.
Eyni kontekstdə ABŞ Konqresində Gürcüstanda Çin, İran və Rusiyanın təsirinə qarşı yönəlmiş “MEGOBARI Act” adlı qanun layihəsi müzakirə olunur.
Qeyri-müəyyən balans
Avropa Komissiyasının araşdırması göstərir ki, Gürcüstanın coğrafi mövqeyi hələ də mühüm tranzit imkanları yaradır. Lakin infrastruktur gecikmələri, regional rəqabət və geosiyasi gərginlik bu nəzəri imkanları real problemlərə çevirir.
Gürcüstanın sabiq xarici işlər naziri Tedo Caparidze yazırdı ki:
“Bugünkü geosiyasi şəraitdə Anakliya ticarət, əlaqələr və dayanıqlı inkişaf üçün strateji platformadır. Bu, Avropanın Asiyaya çıxışını genişləndirəcək və Qərbə ritorika əvəzinə praktik seçim imkanı verəcək layihədir”.
Ekspertlər hesab edirlər ki, Gürcüstanın Orta dəhlizdəki mövqeyi sonda ölkənin strateji layihələri vaxtında həyata keçirib-keçirməyəcəyindən və regional rəqabətdə yerini qoruyub saxlaya bilib-bilməyəcəyindən asılı olacaq.
Gürcüstan Orta Dəhlizdə
