Geri gedən Gürcüstan. Postsovet demokratikləşməsinin vitrini olan ölkə necə "funksional prorusiyaçı" dövlətə çevrildi
Gürcüstan niyə Qərbdən üz döndərdi
Son üç il ərzində Gürcüstan az adamın proqnozlaşdıra biləcəyi bir yolu keçib. 2023-cü ilin dekabrında Avropa İttifaqına namizəd statusu alan ölkə bu gün faktiki olaraq Avropa inteqrasiyası prosesini dondurub. Postsovet məkanında demokratik islahatların nümunəsi sayılan dövlət indi Rusiya modelinə uyğun qanunlar qəbul edir və dinc etirazlar zamanı səkidə dayandıqlarına görə insanları həbs edir. Hələ yaxın vaxtlara qədər Avropa dəyərlərinə sadiqliyini bəyan edən hökumət isə bu gün Brüssel və Vaşinqtonda etibarlı tərəfdaş hesab edilmir.
Bu necə baş verdi? Və ən əsası, bunu hələ də dayandırmaq mümkündürmü?
Artıq 400 gündən çoxdur ki, hər axşam Tbilisinin mərkəzindəki Rustaveli prospektində Gürcüstanın, Avropa İttifaqının, Ukraynanın bayraqları dalğalanır, siyasi məhbusların azad edilməsini, ədalətli seçkilərin təyin olunmasını, antidemokratik qanunların ləğvini tələb edən, hamıya artıq tanış olan plakatlar gözə dəyir.
Parlamentin qarşısına insanlar yenidən və yenidən toplaşır: kimisi işdən sonra gəlir, kimisi uşaqları və ya ev heyvanları ilə, kimisi isə etirazlarda iştirak etdiyinə görə polisə çağırıldığı dindirmədən sonra.
İnsanların sayı bəzən artır, bəzən azalır. Bəzən bu, on minlərlə insanın qatıldığı yürüş olur, bəzən isə səkilərdə dayanan bir neçə yüz israrlı fəal.
Lakin etirazlar dayanmır. Etiraz 28 noyabr 2024-cü ildə hakimiyyətin Avropa İttifaqına üzvlüklə bağlı danışıqlara gedən yolu dayandırdığını elan etdiyi andan etibarən fasiləsiz davam edir.
Bu bəyanatdan sonra konkret addımlar atıldı: xaricdən maliyyələşmənin 20 faizindən çoxunu alan QHT-lərin “xarici dövlətin maraqlarına xidmət edən təşkilatlar” kimi qeydiyyatdan keçməsini tələb edən, Rusiya qanunvericiliyinin surəti olan “xarici agentlər haqqında” qanundan əlavə, Gürcüstan son iki il ərzində ölkədə demokratik prosesləri tamamilə boğmaq məqsədi daşıyan, Rusiya Dövlət Dumasının qəbul etdiyi qanunlar nümunəsində onlarla antidemokratik qanun qəbul edib.
Bu yaxınlarda isə Gürcüstan tarixində ilk dəfə olaraq dinc etiraz zamanı səkidə dayandıqlarına görə bir neçə gün müddətinə azadlıqdan məhrum edilən insanlar peyda olub.
“Mənim ölkəm tanınmaz dərəcədə dəyişib”, – 35 yaşlı, fasiləsiz etirazların iştirakçısı Xatuna Nanuaşvili deyir. O, Tbilisidə şəhər məhkəməsinin binası qarşısında dayanaraq, səkidə etiraz etdiyi üçün barəsində iş açılmış rəfiqəsinin məhkəmə prosesinin necə başa çatacağını gözləyir. “Mənə elə gəlir ki, sonu olmayan bir kabusun içindəyəm”.
Bu ifadəni bu gün Gürcüstanda çoxlarının dilindən eşitmək mümkündür.
“Uğur hekayəsi”ndən Qərbyönlü kursun ləğvinə doğru
2000-ci illərin sonu və 2010-cu illərdə Gürcüstan nümunə kimi göstərilirdi: sürətlə aparılan islahatlar, korrupsiyaya qarşı nümayişkaranə mübarizə, “biz Avropayıq” ritorikası və strateji məqsəd kimi Aİ və NATO.
Avropalı rəsmilər ölkəni “Cənubi Qafqazda demokratiyanın avanpostu” adlandırır, Avropa İttifaqına namizəd statusu isə məntiqi növbəti addım kimi qəbul olunurdu.
Paradoks ondadır ki, Gürcüstan Qərbə ən yaxın olduğu anda, Aİ-yə üzvlüyə namizəd statusu aldığı vaxt ondan kəskin şəkildə uzaqlaşdı.
Gürcüstanda baş verənlərin Aİ-nin genişlənmə tarixində analoqu yoxdur, deyə gürcü politoloq, Gürcüstan Siyasət İnstitutunun (GIP) direktoru Korneli Kakaçia bildirir.
“Namizəd ölkələr bəzən geriyə addım atıblar, amma Gürcüstanda baş verənlər tamam başqadır. Demokratik geriləmə bir məsələdir, lakin Gürcüstan birbaşa avtoritarizmə doğru gedir. Bundan əlavə, biz ilk dəfə “əks şərtlilik” görürük, yəni namizəd ölkə Aİ-yə şərt qoyur. Başqa sözlə, islahatları Aİ tələb etmir, Gürcüstan Aİ-nin dəyişməsini tələb edir”.
Doğrudan da, vəziyyət paradoksaldır. Gürcüstan rəsmi olaraq 14 dekabr 2023-cü ildə Aİ-yə namizəd statusu alıb. Lakin artıq yarım il sonra proses dondurulub. 2024-cü ilin oktyabrında Avropa Komissiyası rəsmi şəkildə təsdiqləyib ki, Gürcüstan hökumətinin addımları səbəbindən ölkənin Aİ-yə üzvlük prosesi faktiki olaraq dayandırılıb.
26 oktyabr 2024-cü ildə keçirilən və “Gürcü Arzusu”nun 54 faiz səslə qalib gəldiyini elan etdiyi mübahisəli seçkilər vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb.
Beynəlxalq müşahidəçilər kütləvi pozuntuları sənədləşdiriblər: seçicilərin qorxudulması, səslərlə manipulyasiya, müşahidəçilərin fəaliyyətinə müdaxilə. 13 fevral 2025-ci ildə Avropa Parlamenti seçkilərin nəticələrini legitim hesab etmədiyi və onların beynəlxalq nəzarət altında yenidən keçirilməsini tələb edən qətnamə qəbul edib.
Dönüşün səbəbləri: daxili məntiq Avropa ambisiyalarına qarşı
Bəs bu dramatik dönüşün əsas səbəbi nə oldu: daxili siyasi, yoxsa geosiyasi hesablamalar?
“Əslində hər iki faktor rol oynayır, amma əsas səbəb yenə də daxildən başlayır”, – deyə Korneli Kakaçia əmindir.
O, dönüşün başlanğıcını “Rusiya qanunu”ndan və kütləvi etirazlardan xeyli əvvələ aid edir:
“Gürcüstanın Qərb yolundan döndüyü artıq təxminən 2018-ci ildən aydın idi. Tədricən görünməyə başladı ki, gürcü hakimiyyəti qanunun aliliyinə və hüquqi islahatlara müqavimət göstərir. Məhz bu mərhələdən etibarən “Gürcü Arzusu” hökuməti Aİ-nin namizəd ölkələrə irəli sürdüyü şərtlərin yerinə yetirilməsinə getdikcə daha çox mane olmağa başladı”.
Brüssel Gürcüstandan konkret tövsiyələrin yerinə yetirilməsini tələb edirdi: əvvəlcə bu, 12, daha sonra isə 9 bənd idi. Onların sırasında məhkəmə islahatı və seçki qanunvericiliyinin islahı da var idi.
Mütəxəssislərin fikrincə, məhz Avropa İttifaqının irəli sürdüyü bu şərtlər hakimiyyətin real kursunun tam aydın göründüyü filtr rolunu oynadı.
“Bu proses hər şeyi tam şəkildə üzə çıxardı”, – deyə Kakaçiya bildirir. “Bundan əvvəl “Gürcü Arzusu” formal olaraq demokratikləşməni imitasiya edə biləcəyinə ümid edirdi. Lakin artıq aydın oldu ki, “Gürcü Arzusu”, daha dəqiqi, bu qüvvənin arxasında dayanan oliqarx Aİ-yə üzvlüyün və tövsiyələrin icrasının rejim və onun uzunömürlülüyü üçün təhlükə yaratdığı qənaətinə gəlib”, – deyə ekspert izah edir.
Onun fikrincə, Ukraynadakı müharibə prosesi sadəcə sürətləndirdi, əsas səbəblər isə daxili xarakter daşıyır.
Ekspert bir düşüncə eksperimenti təklif edir: “Əgər sabah Aİ liderləri “Gürcü Arzusu”na desələr ki, onların indiki formada hakimiyyətini tanıyırlar, ritorika dəyişərmi? Mən əminəm ki, dəyişər. Elə sabahdan təbliğat Aİ-nin nə qədər möhtəşəm olduğunu deməyə başlayar”.
Bütün bunların əsasında rejimin özünü qoruma instinkti dayanır.
Rusiyada var-dövlət qazanmış milyarder Bidzina İvanişvili tərəfindən qurulan “Gürcü Arzusu” ardıcıl dördüncü müddətə hakimiyyətdə qalmağa gedir. Partiya yaxşı anlayır ki, real demokratiya, azad seçkilər və müstəqil məhkəmə şəraitində hakimiyyəti qoruyub saxlamaq son dərəcə çətin olacaq. Aİ isə məhz bunu tələb edir: qanunun aliliyi, müstəqil institutlar, media azadlığı.
“Onların məqsədi həm gürcü cəmiyyətinin, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin bu reallığa alışmasıdır”, – deyə Kakaçiya hakimiyyətin məntiqini izah edir. “Gürcü hakimiyyəti hesab edir ki, əgər Gürcüstan Qərb üçün geosiyasi baxımdan vacibdirsə, Aİ və ABŞ öz dəyər prinsiplərindən imtina etməli və Gürcüstanı olduğu kimi qəbul etməlidir, təxminən Macarıstanda Orban rejiminə dözdükləri kimi”.
Lakin bu strategiyanın ciddi bir çatışmazlığı var.
“Avropa İttifaqı Azərbaycan tipli dövləti qəbul etməyəcək”, – deyə ekspert bildirir. Azərbaycanın nefti və qazı var, Gürcüstan isə Qərb tərəfindən həmişə regionda Avropa və demokratik maraqların avanpostu kimi nəzərdən keçirilib. Əgər Gürcüstan bu imicini itirərsə, adi bir postsovet ölkəsinə çevriləcək.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert, Gürcüstanın sabiq xarici işlər nazirinin müavini Sergi Kapanadze başlanğıc nöqtəsini daha da əvvələ, 2016-cı il parlament seçkilərindən sonra aparılan konstitusiya islahatına aparır:
“Mənim üçün sınaq yeni Konstitusiya oldu, prezidentin birbaşa seçkiləri ləğv ediləndə, bütün institutların boğulmasına və təkpartiyalı avtoritar sistemin qurulmasına başlanılanda. O zaman aydın oldu ki, nə demokratiya, nə də avrointeqrasiya olacaq. Bütün bunlar yalnız ritorika səviyyəsində mövcud idi”.
Başqa sözlə, ekspertlərin dediyi kimi, formal olaraq Qərbyönlü kurs uzun müddət bir “fasad” rolunu oynayıb, onun arxasında isə paralel bir proses gedirdi. Sistemin daxili arxitekturası “Gürcü Arzusu”nun və onun lideri Bidzina İvanişvilinin uzunmüddətli hakimiyyətini təmin etmək üçün fəal şəkildə yenidən qurulurdu.
Ukraynadakı müharibə sürətləndirici amil kimi: prorusiyaçı kursun açıq formaya keçidi
Gürcü ekspertlərin qeyd etdiyi ikinci əsas dönüş nöqtəsi 2022-ci il və Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsidir.
Bu mərhələdə bir neçə xətt üst-üstə düşdü.
Cəmiyyət Kiyevlə maksimal dərəcədə açıq həmrəylik, sanksiyalara qoşulma və Aİ-yə namizəd statusunun fəal şəkildə lobbiləşdirilməsini gözləyirdi.
Lakin hakimiyyət “neytrallıq” dilini seçdi, sanksiyalardan imtina etdi və daxili səfərbərlik üçün açıq şəkildə “müharibə və sülh” mövzusundan rəqiblərə qarşı istifadə etməyə başladı.
“Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən, sanksiyalara qoşulmamaqdan, antiukrayna və antiqərb ritorikasından sonra hər şey hətta “Gürcü Arzusu”nun bir çox tərəfdarları üçün də tam aydın oldu. 28 noyabr isə bu prosesin son epizodu oldu”, – deyə Kakaçiya bildirir.
Məşhur “Mismine” YouTube kanalında analitik proqramın aparıcısı olan siyasi analitik Zurab Parciani də Ukraynadakı müharibənin Qərbyönlü kursdan geri dönüş üçün əsas tətik rolunu vurğulayır:
““Gürcü Arzusu”nun ideologiyası yoxdur. Onlar həmişə vəziyyətdən vəziyyətə, konkret haldan konkret hala uyğun hərəkət edirlər. Müharibə başlayan kimi, elə ertəsi gün Rusiyanın qələbəsinə mərc etdilər, Rusiyanın Ukraynanı boğacağını, onu udacağını, qalib gələcəyini düşündülər… Demək olar ki, onlar yanlış tərəfə mərc etdilər”.
Şəxsi amil — İvanişvilinin qorxuları
Ekspertlər daha bir amil kimi İvanişvilinin şəxsən özünü və onun kapitalı ilə bağlı qorxularını göstərirlər.
“Mən bunu həm də bir nəfərin verdiyi qərar kimi qəbul edirəm. Müəyyən bir anda bu insan obsesiyaya qapıldı. Söhbət Bidzina İvanişvilidən gedir. O düşündü ki, hamı ona qarşı birləşib. Burada bir insanın irrasional qorxuları və paranoyasından söhbət gedir”, – deyə Parciani bildirir.
Hakim “Gürcü Arzusu” partiyasının fəxri sədri Bidzina İvanişvili dəfələrlə şantaj edildiyini bəyan edib. O, “maliyyə şantajı”nda ABŞ və Avropa İttifaqını deyil, aşağıladığı “qlobal müharibə partiyası”nı və dərin dövləti ittiham edir.
Bu terminlər son illərdə Gürcüstanın siyasi leksikonunun ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Hakimiyyət ölkədəki böhranda davamlı olaraq Qərb dövlətlərini ittiham edir, “qlobal müharibə partiyası” və “dərin dövlət” kimi anlayışlardan istifadə edir.
“Funksional olaraq prorusiyaçı” xarici siyasət: nəticə motivlərdən daha vacibdir
Mövcud Gürcüstanı prorusiyaçı ölkə hesab etmək olarmı sualına ekspertlər ehtiyatla cavab verirlər, lakin nəticələrdə eyni mövqedədirlər.
Kakaçiya: “Hakimiyyətin Rusiyadan gündəlik təlimat alıb-almadığı barədə məlumatımız yoxdur. Buna görə siyasətçilərdən başqa hamı birbaşa cavabdan yayınır. Amma sual versək ki, Gürcüstanın indiki daxili və xarici siyasətindən ən çox kim qazanır, cavab aydındır: Rusiya. Ölkə nə qədər çox təcrid olunursa, siyasət nə qədər repressivləşirsə, demokratiya və qanunun aliliyindən nə qədər uzaqlaşırıqsa, bir o qədər Rusiyaya yaxınlaşırıq. İdeoloji yaxınlaşma artıq baş verib”.
Kapanadze: “Mən hesab edirəm ki, onların xarici siyasəti funksional olaraq prorusiyaçıdır. ‘Funksional’ deyəndə nəzərdə tuturam ki, etdikləri hər şey Gürcüstanın yox, Rusiyanın maraqlarına xidmət edir. Bu, bir nəfərin ideologiyasıdırmı, Rusiyayla konkret əlaqələrdir, yoxsa Moskvadan birbaşa nəzarətdir, biz bunu kimsə təlimatları tapana qədər bilməyəcəyik. Amma əsas məsələ nəticədir. Ritorikada Putini tərifləməyə bilərlər, lakin mahiyyət etibarilə verdikləri hər qərar Rusiyanın maraqları ilə üst-üstə düşür”.
Burada söhbət təkcə sanksiyalardan imtina və iqtisadi asılılığın artmasından getmir. Ekspertlərin fikrincə, uyğunluq vektorları daha genişdir:
– “ənənəvi dəyərlər” dili və “liberal QHT-lər”lə mübarizənin normallaşdırılması;
– “kollektiv Qərb”in “inqilabların mənbəyi” kimi hədəfə alınması;
– avrointeqrasiyanın öz məzmununu yenidən yazmaq cəhdi — dəyərlərdən “Avropa qaydaları olmadan Avropa pulları”na keçid.
Qərbyönlülük identiklik kimi: mif, yoxsa reallıq?
Əsas suallardan biri budur: Gürcüstanın Qərbyönlülüyü real ictimai seçim idimi, yoxsa elitlər tərəfindən qurulmuş siyasi fasad.
Tarixçi Beka Kobaxidze hesab edir ki, bu gün Gürcüstanda mübarizə daha çox xarici siyasət kursu uğrunda yox, ictimai şüur uğrundadır.
“XIX əsr gürcü mətbuatını açsaq, orada daim Avropa müzakirə olunur: orada necə yaşayırlar, texnologiyaları, iqtisadiyyatları, modaları, təhsilləri necədir. Daim bir fikir səslənir: biz də elə yaşamaq istəyirik. Bu, Gürcüstan üçün kənardan sırınmış deyil, təbii inkişaf istiqamətidir” – deyə o bildirir.
Kobaxidzenin sözlərinə görə, hətta sovet dövründə belə Avropa vektoru cəmiyyətin gələcək barədə təsəvvürünün bir hissəsi olaraq qalırdı.
“Hətta sovet sisteminin adamı olan Eduard Şevardnadze də sonda Avropa yolunu seçməyə məcbur oldu, çünki Gürcüstan üçün başqa yol sadəcə yoxdur. Ya Avropa, ya da Rusiyanın koloniyasına çevrilmək”.
Tarixçinin fikrincə, məhz buna görə indiki dönüş bir çoxları tərəfindən ölkənin öz identikliyini yenidən yazmaq cəhdi kimi qəbul olunur, gürcülərin dünyadakı yerləri barədə təsəvvürlərini dəyişmək istəyi kimi.
Korneli Kakaçiya ictimai rəyin strukturunu xatırladır: “Son 10–15 ildə həmişə 15–20 faiz civarında prorusiyaçı seqment olub. Amma hakimiyyət bu əhval-ruhiyyəyə təbliğat forması verəndə tərəddüd edənlər ortaya çıxır. Üstəlik, Rusiya iqtisadiyyat, turizm, mədəniyyət vasitəsilə fəal şəkildə kömək edir. Əsas məqam odur ki, bu əhval-ruhiyyə əsasən 50 yaşdan yuxarı insanlara aiddir. Gənclik isə ‘Erasmus nəsli’dir. Ona görə deyirlər ki, yaşlı nəslin bir hissəsi gəncləri gələcəkdən məhrum etməyə və Qərb inteqrasiyasını bloklamağa çalışır”.
Kapanadze Qərbyönlülükdə daha dərin qat görür:
“Bir çoxları üçün Qərbyönlülük sadəcə demokratiklik, inkişaf və normal həyatın evfemizmidir. Üstəlik tarixi yaddaş var: xristian ənənəsi, Birinci Respublika, 1990-cı illərin təcrübəsi. 2000-ci illərdə, ‘Qızılgül inqilabı’ndan sonra elitlər bu əhval-ruhiyyəni aktuallaşdırmaqda böyük rol oynadılar. Mən bunu qarşı-qarşıya qoymazdım: bu həm xalqın seçimi idi, həm də elitlərin fəaliyyətinin nəticəsi. Avropa yönümlülüyü sadəcə demokratiya, inkişaf və təhlükəsizlikdir. Bu dəyərlər olmadan avrointeqrasiya mənasızdır”.
Cəmiyyət avtokratiyaya qarşı immun sistemi kimi
Cəmiyyətin öz Avropa seçimini qorumağa hazır olub-olmadığı sualına hər iki ekspertin cavabı kifayət qədər sərtdir: müqavimət var, genişmiqyaslıdır, lakin strukturlaşmayıb.
Kakaçiya: “Cəmiyyət həqiqətən mübarizə aparır. Elə görünə bilər ki, yorulub, amma fakt odur ki, gürcü cəmiyyəti avtokratiyanı qəbul etmir. Sanki orqanizmə virus düşüb və orqanizm müqavimət göstərir. Vəziyyət hələ tam formalaşmayıb. Vətəndaş cəmiyyətinin ağır durumu və güclü avtoritar tendensiyalara baxmayaraq, rejim tam konsolidasiya ola bilmir. ‘Gürcü Arzusu’ barıt çəlləyinin üstündə oturub: etirazlar dayanmayıb və onlar bu prosesi sındıra bilməyiblər”.
Kapanadze:
“Cəmiyyət bu prosesə qarşı bacardığı qədər hazır oldu və bu mübarizə davam edir. Mən düşünmürəm ki, cəmiyyət demokratiyadan, inkişaf etmiş iqtisadiyyatdan, təhlükəsizlikdən və ya Avropadan imtina edib. Amma diktatura qurulanda və hakimiyyət onu möhkəmləndirmək üçün bütün mexanizmlərdən istifadə edəndə müqaviməti sürətli və effektiv etmək çox çətindir. Nəticədə həlledici amil yenə də siyasi komponentdir. Daha geniş siyasi konsolidasiya lazımdır. Müqavimət təkcə küçədə yox, siyasi məkanda da vacibdir. Bu olmadan ictimai müqavimət kifayət etməyəcək”.
Əsas çatışmazlıq küçə etirazı, vətəndaş sektoru və effektiv siyasi alternativ arasında bağın olmamasıdır. Bu bağ yaranmayana qədər rejimin manevr imkanları qalır.
Qərb: dəstək və “avroyorğunluq” arasında
Müsahibə daha bir paradoksal xətti də vurğulayır — Qərbin rolunu.
Kakaçiya:
“Brüssel son dərəcə çətin vəziyyətdədir: Ukraynada müharibə, Tramp faktoru, daxili böhranlar. Bu fonda Gürcüstan prioritet deyil, amma Aİ bizi yenə də tərk etmir. ‘Gürcü Arzusu’ məmnuniyyətlə Aİ-nin Gürcüstanı gündəmdən çıxarmasını istərdi, amma bu baş vermir. Onlar cəmiyyətin müqavimətini nəzərə alırlar. Əlbəttə, Aİ daha çox şey edə bilərdi, amma strukturlar mürəkkəbdir, Macarıstan və digər dövlətlər var. Hazırda onlar gözləmə rejimindədirlər və cəmiyyətin müqaviməti sayəsində vəziyyətin yaxşılaşacağına ümid edirlər. Əks halda, vizasız rejimin ləğvi kimi tədbirlər gündəmə gələ bilər”.
Kapanadze:
“Dəstək olub və var və bu, adekvatdır. Amma bizim işimizi bizim yerimizə nə Brüssel, nə də ABŞ görəcək. Qərb öz daxilində konsensusun olmaması səbəbindən çox şeyi edə bilmir. Onun edə biləcəyi yeganə şey diktaturanın daha yüksək bədəl ödəməsinə nail olmaqdır. Amma bu zaman tələb edir. Həlledici söz yenə də daxili proseslərindir. Xarici faktor ikinci dərəcəlidir və ‘Gürcü Arzusu’nun hər şeyi kənardan idarə olunan kimi göstərən təbliğatı reallığı qəsdən tərsinə çevirir”.
Faktiki olaraq Qərb Gürcüstanı “itirməmək” istəyi ilə avtoritar dönüşü legitimləşdirmək istəməmək arasında ilişib qalıb. Tbilisi üçün bu, sinik oyun pəncərəsi açır: Tramp Amerikasına müraciət etmək, Aİ-də avroskeptiklərlə flirt etmək, namizəd statusunu qorumaq və eyni zamanda demokratik institutları dağıtmaq.
Bundan sonra nə olacaq: üç ssenari və məsuliyyət nöqtəsi
Gürcüstan uzun müddət belə bir inamla yaşayıb: “bizdə belə olmayacaq”, “Gürcüstan Belarus deyil”, insanlar rus ssenarisinə imkan verməz, tam diktatura olmaz, Avropadan dönüş baş verməz və s.
Gürcü ekspertlər hesab edirlər ki, institutlar və cəmiyyət doğrudan da Rusiyadan və ya Belarusdan daha güclü idi, lakin avtokratiyanı qeyri-mümkün edəcək qədər yox.
Əsas ironiya ondadır ki, məhz Avropa statusu və Qərbyönlü reputasiya rejimə manevr üçün imkan verdi: Brüsseldə və Vaşinqtonda uzun müddət “bu özü-özünə düzələr” ümidilə yanaşıldı.
Tbilisidə isə “Qərb imkan verməz” düşünürdülər. Hər iki tərəf inersiyaya bel bağladı. Məhz bu inersiya dönüşün bu qədər irəli getməsinə şərait yaratdı, deyə ekspertlər hesab edir.
Gələcək barədə suala ekspertlər illüziyasız cavab verirlər: hər şey ən pis ssenari üzrə gedə bilər və bu, nəzəriyyə deyil.
Onların mövqelərini ümumiləşdirsək, üç əsas ssenari ortaya çıxır:
– Rusiya orbitində tam konsolidasiya olunmuş diktatura.
– Dondurulmuş avrointeqrasiya və “yalnız adda namizəd” statusu ilə idarə olunan avtoritarizm.
– Daxildən siyasi dönüş: müxalifətin konsolidasiyası, davamlı etiraz və Qərbin sinxron dəstəyi yolu ilə.
Kakaçiya:
“Bu gün beynəlxalq vəziyyət elədir ki, heç nəyi istisna etmək olmaz. Bəzən belə təəssürat yaranır ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi bitəndən sonra hakimiyyət Gürcüstanın artıq namizəd ölkə və ‘Assosiasiyalı trio’nun iştirakçısı kimi nəzərdən keçirilməməsini, yenidən ‘boz zona’ya qayıtmasını istəyir. Amma fakt budur ki, cəmiyyət və vətəndaş sektoru bununla razı deyil. Hadisələrin inkişafı ilk növbədə ölkə daxilində həll yolunun tapılmasından asılıdır. Vətəndaşlar çıxış yolunu özləri yaratmalıdırlar. Beynəlxalq dəstək vacib olacaq, amma həlledici qərarın kənardan gəlməsi az ehtimallıdır”.
Kapanadze riski daha sərt ifadə edir:
“Gürcüstan Qərbdən uzaqlaşa bilərmi? Bəli. Diktatura Gürcüstanı uzun müddət Qərbdən uzaqlaşdıracaq. Qərb Gürcüstanı verərmi? Düşünürəm ki, prinsipial səviyyədə Qərb diktaturanı tanımayacaq. Ola bilsin ki, hansısa münasibətlər qalsın, amma legitimləşmə olmayacaq. Əsas risk başqa yerdədir: əgər diktatura tam şəkildə bərqərar olarsa, biz təkcə Qərb yönümünü yox, elə demokratiyanın özünü də itirəcəyik. Bu isə suverenliyin, rifahın və təhlükəsizliyin itirilməsinə gətirib çıxaracaq, çünki Gürcüstanda diktatura təhlükəsizliyi təmin edə bilməz. Bu, Qərbdən tam təcrid və Rusiyanın təsir dairəsinə düşmək deməkdir. Rusiyanın təsir dairəsində olmaq isə müstəqilliyi itirməyin birbaşa reseptidir”.
Mediaşəbəkənin dəstəyi ilə
Gürcüstan niyə Qərbdən üz döndərdi
