Abşerondakı yeni “elektrik anbarı”- Azərbaycanın ilk batareya saxlancı şəbəkəyə nə verir, regiona nə vəd edir?
Azərbaycanın batareya saxlancı
“AzərEnerji” ASC-nin “Abşeron” Batareya Enerji Saxlanc Mərkəzinin açılışı Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə keçirilib. Dövlət başçısı obyektin açılışını bildirən düyməni basıb və layihə barədə “AzərEnerji”nin rəhbəri Baba Rzayevdən məlumat alıb.
“AZƏRTAC”ın məlumatına görə, “AzərEnerji” 500 kV-luq “Abşeron” və 220 kV-luq “Ağdaş” yarımstansiyalarının ərazilərində ümumi gücü 250 MVt, enerji tutumu isə 500 MVt/saat olan iki böyük batareya saxlanc mərkəzi yaradıb və bunu 100% daxili maliyyə vəsaiti hesabına edib. Rəsmi mənbələr layihəni miqyasına görə MDB məkanında ilk kimi təqdim edir.
Bu açılış, əslində, Azərbaycanın enerji gündəmində daha geniş bir dönüşün vizual təcəssümüdür. Şəbəkə “istehsal et və ötür” modellindən çıxıb, “istehsal et-yığ-payla-idarə et” modelinə keçməyə çalışır.
Bu keçidin mərkəzində isə bərpaolunan enerjinin artımı və onun yaratdığı qeyri-sabitliyi idarə etmək dayanır.
Batareya enerji saxlancı nədir və niyə “iki saat” vacib detal sayılır?
Batareya enerji saxlanc sistemi (BESS) ən sadə dildə desək, nəhəng enerji bankı (powerbank) kimidir. O, şəbəkədən və ya elektrik stansiyasından enerjini qəbul edib kimyəvi formada saxlayır, sonra ehtiyac yarananda yenidən elektrik kimi geri verir.
“Abşeron” mərkəzi üzrə rəsmi təsvirə görə, sistemlər 2 saat ərzində tam doldurula və ya boşaldıla bilir. Günəşli saatlarda artıq istehsal olunan enerji burada toplanır və pik tələbat saatlarında avtomatik şəbəkəyə ötürülür.
“2 saat” texniki səslənsə də, iqtisadi və əməliyyat mənası aydındır. Güc (MVt) və enerji tutumu (MVt/saat) birlikdə iş rejimini müəyyən edir. 250 MVt güc və 500 MVt/saat tutum riyazi olaraq “tam gücdə iki saatlıq” enerji deməkdir. Bu tip saxlanc, adətən, günorta günəş pikini axşam tələbatına “daşımaq”, qısa müddətli kəsintiləri yumşaltmaq və tez-tez dəyişən yüklərə cavab vermək üçün seçilir.
BESS-lərin şəbəkə üçün dəyəri təkcə enerji “köçürməsi” deyil. NREL-in (ABŞ Milli Bərpaolunan Enerji Laboratoriyası) izahına görə batareyalar:
- bahalı pik saatlarda boşalaraq “arbitraj” və ya “yükün hamarlanması” effekti yarada bilər. Bu, bərpaolunan enerjinin kəsilməsi (curtailment) riskini də azalda bilər;
- saniyənin kiçik hissəsində reaksiya verə bildiyinə görə tezlik tənzimləmə və digər ehtiyat/yardımçı xidmətlərdə (ancillary services) faydalıdır;
- “black start” funksiyası ilə, böyük nasazlıqlardan sonra sistemin yenidən işə salınmasında rol oynaya bilər.
AZƏRTAC-ın verdiyi siyahı da məhz bu məntiqi təkrarlayır. SCADA ilə real vaxt nəzarət, tezlik və gərginliyin saxlanması, qəfil çatışmazlıqların avtomatik tənzimlənməsi, qəza təsirlərinin azaldılması və hətta “enerji sisteminin sıfırdan bərpası” imkanları vurğulanır.
Saxlancın Azərbaycanın enerji keçidində strateji rolu
Bu mərkəzin əsas strateji dəyəri ondan ibarətdir ki, bərpaolunan enerji (külək və günəş) artdıqca şəbəkədə dəyişkənlik artır və sistem daha çox çeviklik tələb edir. NREL-in yanaşmasına görə, bərpaolunanların yüksək payı üçün saxlanc “yeganə yol” deyil. Amma çevikliyin artırılması üçün mühüm alətlərdən biridir və hər sistem üçün optimal həcm şəbəkənin öz xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Azərbaycan kontekstində bu “çeviklik” mövzusu daha da kəskindir. IEA-nın ölkə enerji profilinə görə, 2022-ci ildə elektrik istehsalının 90%-dən çoxu təbii qaz hesabına formalaşıb. Qaz stansiyaları həm baza yükünü, həm də çeviklik ehtiyacının bir hissəsini daşıyır.
Lakin günəş və külək şəbəkəyə daha böyük həcmdə daxil olduqca, qazın rolu iki istiqamətdə dəyişə bilər. Bir tərəfdən qaz istehsalı “balanslayıcı” kimi qalır; digər tərəfdən, saxlanc və ağıllı idarəetmə artdıqca qazın payı tədricən azaldıla bilər.
Bu, həm daxili enerji təhlükəsizliyi, həm də qazın ixrac potensialı baxımından ayrıca iqtisadi müzakirə mövzusudur.
Rəsmi rəqəmlər ambisiyalılığı göstərir. “AZƏRTAC” yazır ki, ABŞ-nin TETRA Tech və Türkiyənin EPRA məsləhətçi şirkətlərinin araşdırması Azərbaycanda təxminən 1850 MVt gücündə bərpaolunan mənbələrin təhlükəsiz inteqrasiyası üçün bu kimi batareya sistemlərinin zəruri olduğunu göstərib.
Eyni xəbərdə bildirilir ki, 2028-ci ildə ümumilikdə 2100 MVt-dan çox “yaşıl enerji” artıq şəbəkədə olacaq. 2032-yə qədər isə 8 GVt bərpaolunan enerji mənbəyi (BOEM) güclərinin yaradılması hədəflənir.
Bu hədəflər təkcə yeni stansiyalar demək deyil, həm də şəbəkənin “idarəetmə siniri”nin güclənməsi deməkdir.
“AZƏRTAC”ın məlumatına görə, son 7 ildə 4700 km fiber-optik kabel infrastrukturu qurulub, 550-dən çox enerji obyektini əhatə edən mərkəzi SCADA sistemi yaradılıb, onlayn diaqnostika (AGC, WAMS/WACS) və süni intellekt əsaslı qəza proqnozlaşdırma alətləri tətbiq olunur. Batareya saxlancı bu rəqəmsal idarəetmə paketinin “fiziki icraedici” hissəsinə çevrilir – yəni monitorinqin “reaksiya verən əzələsi”.
MDB-də presedent, Avropa ilə elektrik körpüsü və “AZURE” xətti
Qlobal miqyasda batareya saxlancı artıq ekzotika deyil. IEA-nın hesablamasına görə, enerji sektorunda batareya saxlancı 2023-cü ildə ən sürətlə böyüyən kommersiya texnologiyalarından biri olub və həmin il dünya üzrə ümumilikdə təxminən 42 GVt batareya saxlanc gücü əlavə edilib.
Bu fon Azərbaycanın 250 MVt/500 MVt/saat miqyaslı saxlanca girişini regional yarışın bir hissəsinə çevirir. Yəni kim şəbəkəsini daha tez modernləşdirirsə, bərpaolunan enerjidən daha çox pay götürür.
Regional tərəfi isə iki istiqamət üzərində qurulur.
Birinci xətt: MDB məkanında presedent
Rəsmi xəbər layihənin bu miqyasda MDB-də ilk olduğunu vurğulayır. Bu iddia siyasi brendinq kimi də oxuna bilər, amma texniki baxımdan mesaj aydındır.
Azərbaycan şəbəkə elastikliyini “daxili resurs”la artırmaq istəyir və bunu iri yarımstansiya səviyyəsində (500 kV/220 kV) edir.
İkinci xətt: Avropa ilə elektrik əlaqəsi
“AZƏRTAC”ın mətnində “yaşıl enerjinin Qara dəniz kabeli vasitəsilə Avropa bazarlarına ixracı” strateji hədəf kimi qoyulur və kabelin 1300 MVt ötürmə imkanından bəhs edilir.
Burada maraqlı detal odur ki, müxtəlif rəsmi və yarırəsmi beynəlxalq mənbələr layihəni 1,0-1,3 GVt diapazonunda təqdim edir. Avropa Komissiyasının Qlobal Darvaza (Global Gateway) səhifəsində ümumi 1000 MVt gücdən bəhs olunur. Gürcüstanın dövlət operatoru isə 1155 km uzunluq, 525 kV gərginlik və 1300 MVt ötürmə gücü kimi parametrləri qeyd edir.
Mümkünlük xülasəsində də “1,000 və ya 1,300 MW” kimi alternativ dizayn ehtimalları göstərilir. Bu fərqlər layihənin fazalara bölünməsi, dizaynın yenilənməsi və ya müxtəlif sənədlərdə müxtəlif “kabel sayı/konfiqurasiya” yanaşmaları ilə izah oluna bilər. Amma hər halda söhbət regional elektrik xəritəsini dəyişə biləcək böyük HVDC interkonnektordan gedir.
Bu mənzərə “AZURE” xəttinə bağlanır. “AZƏRTAC” “AZURE” layihəsi çərçivəsində 2 GVt bərpaolunan gücün şəbəkəyə dayanıqlı inteqrasiyası, “Nəvahi Yaşıl Enerji” qovşağının formalaşdırılması və yeni 500/330 kV ötürmə xətlərinin çəkilməsi barədə konkret kilometrlər də göstərir.
Paralel olaraq, Dünya Bankı 2025-ci ilin press-relizində “Azerbaijan Scaling-Up Renewable Energy Project (AZURE)” layihəsini təsdiqlədiyini və onun 330/500 kV şəbəkənin gücləndirilməsi, 1 GVt-a qədər özəl bərpaolunan generasiyanın ötürülməsi və 1,8 GVt bərpaolunan inteqrasiyasının yaxşılaşdırılması kimi məqsədlər daşıdığını bildirir.
Qiymət, ömür, təhlükəsizlik və real iqtisadi model
Batareya saxlancı “gələcəyin həlli” kimi təqdim olunsa da, dünyanın hər yerində onun ətrafında eyni suallar var. Abşeron layihəsi də bu suallardan kənar deyil.
Birincisi, iqtisadiyyat
“Lazard”ın 2024 LCOS (Levelized Cost of Storage) təhlili göstərir ki, utilizasiya miqyaslı 2 saatlıq saxlanc üçün səviyyələşdirilmiş xərclər geniş diapazonda dəyişir (hesabat ABŞ bazarı üçün modelləşdirilib və dövlət təşviqləri kimi amillər xərcləri ciddi dəyişə bilər).
Azərbaycan kimi tənzimlənən və dövlətin dominant olduğu elektrik sektorunda əsas sual budur: bu xərclər hansı mexanizmlə geri qaytarılacaq – tariflər vasitəsiləmi, şəbəkə investisiyası kimi büdcə/korporativ balansdamı, yoxsa gələcəkdə formalaşacaq bazar mexanizmləri iləmi?
İkincisi, uzunömürlülük və texniki xidmət
NREL-in böyükformatlı litium-ion batareyalar üzrə təqdim etdiyi nəticələr “mövcud nəsil” batareyaların stasionar saxlanc tətbiqlərində təxminən 10 il yaşaya biləcəyini, amma düzgün idarəetmə və istilik nəzarəti ilə daha uzun ömür senarilərinin mümkün olduğunu deyir. Bu isə o deməkdir ki, 10 illik pəncərədə “əvəzləmə/augmentasiya” xərcləri və performans azalması (degradasiya) maliyyə modelinin mərkəzinə düşür.
Üçüncüsü, təhlükəsizlik
Lazard hesabatı litium-ion texnologiyasının qısa müddətli (2-4 saat) saxlanc üçün dominant olduğunu vurğulasa da, təhlükəsizliyin – xüsusən şəhər mühitində narahatlıq mənbəyi olaraq qaldığını da qeyd edir.
Bu sahədə NFPA 855 kimi standartlar stasionar enerji saxlanc sistemlərinin yanğın təhlükəsizliyi, deteksiya/söndürmə, ventilyasiya və istilik qaçışı risklərinin idarə olunması üçün çərçivə təqdim edir. Abşeron kimi obyektlərdə ictimai etimadın qorunması üçün təhlükəsizlik təkcə texniki məsələ yox, həmçinin kommunikasiya və şəffaflıq məsələsidir.
Dördüncüsü, dövriyyə və ekoloji iz
Batareyalar “yaşıl enerji”ni sistemə inteqrasiya etsə də, onların ömrünün sonunda təkrar emal, xammal dövriyyəsi və tullantı idarəçiliyi ilə bağlı çətinliklər qalır. Elmi ədəbiyyatda litium-ion batareyaların təkrar emalında həm texnoloji, həm də iqtisadi maneələri vurğulanır.
Enerji İnstitutu da stasionar BESS-lərin genişlənməsi ilə litium-ion batareyaların təkrar emalına tələbin artacağını ayrıca qeyd edir.
Nəhayət, sistem səviyyəsində alternativlər
NREL açıq şəkildə bildirir ki, batareya saxlancı çeviklik verən bir neçə alətdən yalnız biridir. Bəzi sistemlərdə ötürmə şəbəkəsinin genişləndirilməsi, hidroakkumulyasiya, mövcud generasiyanın çevikləşdirilməsi və əməliyyat prosedurlarının yenilənməsi daha iqtisadi ola bilər.
Azərbaycanda “AZURE” kimi şəbəkə gücləndirmə layihələrinin paralel getməsi də bunu təsdiqləyir.
Abşeron layihəsi nəyə görə həm praktik, həm də simvolikdir?
“Abşeron” Batareya Enerji Saxlanc Mərkəzi Azərbaycan üçün ikiqat məna daşıyır. Praktik tərəfdən 2 saatlıq saxlanc məntiqi ilə günəş/külək dəyişkənliyini yumşaltmaq, pik tələbatı daha rahat qarşılamaq, tezlik-gərginlik sabitliyini gücləndirmək və qəza təsirlərini azaltmaq kimi klassik şəbəkə problemlərinə konkret texnoloji cavabdır.
Simvolik tərəfdən isə bu, “Azərbaycan elektrik sistemi rəqəmsallaşır və çevikləşir” iddiasının ilk böyük görünən infrastruktur elementlərindən biridir – xüsusən də rəsmi planlarda 2028-də 2100 MVt+ yaşıl generasiyanın şəbəkədə olacağı, 2032-yə qədər isə 8 GVt BOEM gücünün hədəfləndiyi bir mərhələdə.
Layihənin regional çəkisi də buradan doğur. Əgər Azərbaycan bərpaolunan artımını şəbəkə etibarlılığını itirmədən idarə edə bilsə, növbəti addım – Avropa ilə elektrik əlaqəsi və ixrac ambisiyası daha real görünəcək. Dünya Bankının həm Azərbaycanda şəbəkə modernləşməsini (“AZURE”), həm də Qara dəniz kabelinin hazırlıq mərhələsini dəstəkləməsi bu perspektivin təkcə yerli gündəm olmadığını göstərir.
Amma yekun hökm üçün hələ tezdir. Qiymət/fayda balansı, batareyaların real ömrü, təhlükəsizlik və təkrar emal mexanizmləri, eləcə də tənzimləmə və bazar dizaynı kimi mövzular “Abşeron”un hekayəsini növbəti illərdə yazacaq. Hələlik isə o, daha çox Azərbaycanın enerji keçidində ciddi bir test mərhələsi və yeni enerji modelinə keçidin laboratoriyasıdır.
Azərbaycanın batareya saxlancı
