Գյումրի – Կարս երկաթգիծ՝ ինչո՞ւ այն չի գործում" />

Ինչպես 27 տարի առաջ հայ զբոսաշրջիկները գնացքով ուղևորվեցին Թուրքիա: Մարդկային պատմություններ և տեսանյութեր

Գյումրի – Կարս երկաթգիծ՝ ինչո՞ւ այն չի գործում

Ուղևորներից մեկի հիշողությունները

«Տեսնեմ Անին ու նոր մեռնեմ», – Օսմանյան կայսրությունում ծնված 90-ամյա ծերունին Շիրազի այս խոսքերն էր շարունակաբար կրկնում, երբ 1991 թվականի ամռանը ԽՍՀՄ երկաթե վարագույրի բացվելուց հետո հնարավորություն ստացավ Գյումրի-Կարս երկաթգծով ճանապարհորդել Արևմտյան Հայաստան՝ ներկայիս Թուրքիայի արևելյան շրջաններ:

Կարս-Գյումրի երկաթգծի թուրքական կողմի հատվածը՝ մատնված անգործության. 2013 թվական

Թուրքիա ուղևորված խմբի թարգմանչուհի-էքսկուրսավարն էր Կարինե Դավոյանը,: Նա հիշում է ուղևորության նախաձեռնման բոլոր մանրամասները.

«Հեռուստատեսությամբ հայտարարություն տվեցինք բարեգործական ուխտագնացության մասին: Հայտարարության մեջ ասված էր, որ ճանապարհորդել ցանկացողները կամ նրանց նախնիները պետք է լինեին Արևմտյան Հայաստանից: Մտահղացումը «Հայաստան-ՏՏՏ» զբոսաշրջային ասոցացիայի նախագահ Էդուարդ Մինասյանին էր, ով ինքն էլ ծնունդով Կարսից էր: Ցանկացողները սպասվածից շատ էին ու մենք խմբի մեջ ընդգրկեցինք առաջին երեսուն դիմողներին:

Զարմանալիորեն, ցանկացողների մեծ մասը տարիքով տղամարդիկ ու կանայք էին. նրանցից մեկն էլ Շիրազի տողերն անընդհատ կրկնող պապիկն էր: Նրա անունը չեմ հիշում, բայց տպավորվել էի, որ չնայած իր պատկառելի տարիքին, բավականին աշխույժ էր: Գիտեք, պատմական Հայաստան գնացողները շատ են այդ արտահայտությունն անում՝ «Անին տեսնեմ ու նոր մեռնեմ»: Խմբի անդամներից գրեթե բոլորը այժմ կենդանի չեն: Էդուարդ Մինասյանը, նախաձեռնության կազմակերպիչը՝ նույնպես»:

Անկախացման ուղու վրա կանգնած երկրի քաղաքացիներին առաջին անգամ պետք է տրվեին արտասահմանյան անձնագրեր: Թուրքիա մեկնելու համար վիզայի խնդիրները լուծելը հեշտ չէր: Եվ մինչ խումբը Երևանից կգնար Գյումրի, նրանց անձնագրերը «ուղևորվեցին» Բաթումիում գտնվող թուրքական հյուպատոսություն վիզա ստանալու համար:

Ցարական Ռուսաստանի կործանումից հետո երկաթգիծը ուղևորափոխադրումներ և բեռնափոխադրումներ է իրականացրել Հայաստանի առաջին հանրապետության տարիներին՝ 1918-1920: Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հատկապես 1980-ականներին մինչև 1989-ը, Գյումրի-Կարսը Թուրքիայի հետ գործող միակ երկաթուղային ճանապարհն էր ու ծառայում էր հիմնականում բեռնափոխադրումների համար: Անկախացող Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ Գյումրի–Կարս երկաթգիծը պետք է գործարկվեր քաղաքացիական անձանց համար:

• Հայաստան-Թուրքիա՝ ավելի վատ լինել չի կարող

• Բունդեսթագն արտասանեց «ցեղասպանություն» բառը

Այդ առաջին զբոսաշրջային խմբի էքսկուրսավարը պատմում է.

«Սովետական անձնագրերը ստուգելիս զարմանացած հայացքով երիտասարդ մաքսավորի ուշադրությունը գրավեց, որ շատերի ծննդավայր նշված է Թուրքիան՝ Վան, Կարս: Ի դեպ, տարեցներից շատերը բավականին վարժ խոսում էին թուրքերեն ու երկար ժամանակ չպահանջվեց, որ մաքսավորին ամեն բան բացատրեն, կողմերն միմյանց հետ լեզու գտնեն ու զրուցեն ճանապարհորդության նպատակների մասին»:

Աղթամար կղզին Վանա լճում

Կարինե Դավոյանը խոստովանում է, որ մինչև Թուրքիայի սահմանն անցնելը լուրջ մտավախություններ կային, թե ինչպիսին կլինի ընդունելությունը.

«Ամեն ինչ շատ լավ անցավ, ընդհանրապես Թուրքիայում ամեն տեղ դրական էին մեզ ընդունում և ազգությունը թաքցնելու խնդիր չեղավ: Վանում, անգամ մի թուրք երիտասարդ, ով վարժ անգլերեն էր խոսում, մեզ ուղեկցեց դեպի Վանի բերդ: Ընկերացել էր մեզ հետ: Մի առիթով հարցրեցի, նրա պապերը հայե՞ր են եղել, բայց երիտասարդը վստահեցրեց, որ ինքը թուրք է, սակայն նրա ծնողները պատմել են, որ Վանը ժամանակին հայաբնակ է եղել»:

Երկաթգծի հետագա ճակատագիրը

Հայ-ադրբեջանական հակամարտության հետևանքների թվում է նաև Կարս- Գյումրի երկաթգծի փակումը: Թուրքիան ի նշան Ադրբեջանին աջակցության, 1993 թվականին որոշում կայացրեց դադարեցնել երկաթգծի աշխատանքը: Հայաստանը, որ արտաքին աշխարհի հետ կապող շատ քիչ ուղիներ ուներ, այս մեկից էլ զրկվեց:

Նույն տարիներին Հայաստանը Ռուսաստանի հետ կապող երկաթուղային մեկ այլ ճանապարհ, որն անցնում էր Վրաստանով, նույնպես խափանվեց: Երկաթգծի այն հատվածը, որն անցնում էր անկախանալ ցանկացող Աբխազիայի տարածքով, ևս դադարեց գործել, իսկ աբխազական պատերազմի ժամանակ պայթեցվեց:

1993 թվականի հուլիսի 11-ից հետո, երբ Հայաստանն ու Թուրքիան փոխանակեցին իրենց սահմաններում մնացած շարժակազմերը, երկաթգիծն առայսօր էլ չի գործում:

Կարինե Դավոյանը վերհիշում է.

«Ինչպես և բոլոր քաղաքացիները, այդ մասին իմացա լուրերով: Ես գործարար չէի ու չեմ, որ որևէ այլ կերպ արձագանքեի սահմանի փակմանը: Ցավալի էր, ահա այսքանը: Պարզապես կարծում եմ, որ 21-րդ դարում փակ սահմաններ չպետք է լինեն»:

Երկաթգիծը քաղաքական երկխոսությունում

Հայաստանի իշխանություներն առիթը բաց չեն թողնում խոսելու Եվրոպայի հարևանությամբ վերջին փակ սահմանի ու Թուրքիայի միակողմանի որոշմամբ Կարս – Գյումրի երկաթգծի շահագործման դադարեցման մասին:

Այդ առնչությամբ մտահոգությունները հնչում են գրեթե ամեն տարի: Ըստ քաղաքագետ Սերգեյ Մինասյանի, Հայաստանի իշխանությունները ձգտում են այդ հարցի շուրջ մտահոգությունները ոչ այնքան լսելի դարձնել Անկարայում, որքան գերտերությունների ուշադրությունը գրավել.

«Թուրքիայում որևէ մեկը, ով գործում է քաղաքական դաշտում, չեմ կարծում, որ չգիտի այդ հարցի առանձնահատկությունների մասին: Այն ուղղված է Եվրոպայի, ԱՄՆ-ի ուղղությամբ, որպես փորձ գործադրելու այն լծակները, որոնք ավելի մեծ ազդեցութուն ունեն Թուրքիայի վրա, քան Հայաստանը»:

2008-ին սկսած և «Ֆուտբոլային դիվանագիտություն» ստացած գործընթացի արդյունքում, 2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ցյուրիխում ստորագրվեցին հայ-թուրքական արձանագրությունները:

Սեպտեմբերի 8-ին Երևանում կայանալիք Հայաստան – Թուրքիա ֆուտբոլային հանդիպման հետ կապված, նախագահ Գյուլի այցին ընդառաջ հայկական կողմի նախաձեռնությամբ անգամ սկսվեց Գյումրի–Կարս երկաթգծի հայկական 12 կմ-անոց հատվածի վերանորոգման աշխատանքները:

Թե ինչու է հայկական հատվածը բարեկարգվում չեր ասվում, սակայն բոլորի համար պարզ էր. եթե կողմերի միջև քաղաքական երկխոսությունը պսակվի հաջողությամբ, ապա հետևանքներից մեկը Հայաստանի համար էական նշանակություն ունեցող երկաթգծի վերաբացումը կլինի: Սակայն արձանագրությունների ստորագրումը սպասված արդյունքը չտվեց: Ավելին, արձանագրություններն անցան պատմության գիրկը:

«Եթե հետագայում կողմերը փորձեն կարգավորել հարաբերությունները, այս արձանագրությունները, չնայած որ արդեն պարզապես պատմական փաստ են, հիմք են դառնալու նույն տրամաբանությամբ շփման գնալու համար: Նման գործընթացի վերսկսումը կարող է տեղի ունենալ տարբեր հանգամանքների բերումով, բայց թե ինչի շնորհիվ կողմերը նոր երկխոսության կգնան, մենք չենք կարող ասել:

Արձանագրությունները, որոնց նպատակն էր Հայաստանի ու Թուրքիայի միջև բոլոր հարթություններով շփման կարգավորումը, անհաջողության մատնվեցին: Թե ինչ ձևով կարող է լինել մյուս փորձը, պայմանավորված է նրանով, թե ինչ փիլիսոփայությամբ այդ մերձեցումը կլինի»,- ենթադրում է քաղաքագետ Սերգեյ Մինասյանը:

• Հայաստան-Թուրքիա՝ սահմանը փակ կմնա. Երևանը չեղարկեց հայ-թուրքական արձանագրությունները

• «Գերմանիան կաջակցի Հայաստանին»․ կանցլեր Անգելա Մերկելը Երևանում է

Հետգրություն

Կարինե Դավոյանի համասր 1991 թվականի օգոստոսյան այցը Թուրքիա առայսօր մնում է առաջինն ու վերջինը: Բայց նա կարևորում է բաց սահմանների անհրաժեշտությունը.

«Երևանում տարիներ առաջ տեղի ունեցավ Հայաստանի ու Թուրքիայի զբոսաշրջային ոլորտի պատվիրակությունների հանդիպում, որտեղ թուրք ներկայացուցիչներին մենք առաջարկեցինք համատեղ նամակ գրել երկու երկրների ղեկավարներին: Արձագանքը դրական եղավ, սակայն արդյունքում այդպես էլ վերջնական պատասխան նրանցից չստացվեց»:

Կարինեն հաճույքով է հիշում Թուրքիա կատարած իր միակ այցելության վառ ու ջերմ շփումները, բայց չի շտապում կրկնել այն: Ասում է, որ հանգստանալու համար նախընտրում է եվրոպական երկրները, բայց եթե երկաթգիծը վերաբացվի, կցանկանա կրկին լինել վերագործարկված Գյումրի-Կարս երկաթգծով շարժվող գնացքի առաջին ուղևորներից մեկը.

«Մեր օրերում փակ սահմանները տրամաբանությունից դուրս են: Ատելությունը զարգացում չի ծնում, ու եթե ևս մեկ անգամ Թուրքիա գնամ, կուզնեայի հենց այդ միտքը փոխանցել մեր հարևաններին»:

Կադրերը նկարանված են 1991 թ. ճանապարհորդութան մեկնած խմբի անդմաների կողմից
Տերմինները, տեղանունները, մտքերը և գաղափարները պատկանում են հրապարակման հեղինակին և պարտադիր չէ, որ համընկնեն JAMnews-ի կամ նրա առանձին աշխատակիցների կարծիքների և գաղափարների հետ: JAMnews-ն իրավունք է վերապահում հեռացնել հրապարկումների վերաբերյալ արված այն մեկնաբանությունները, որոնք կգնահատվեն որպես վիրավորական, սպառնալիք պարունակող, բռնություն հրահրող կամ այլ պատճառներով էթիկապես անընդունելի:
Facebook Comments

Կարդալ ավելին JAMnews-ում